Kerk, kapitaal en maffia

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. Historicus George Harinck reist hem na, voor de Ikon-tv en voor deze krant. Hij ontdekt dat culturen en religies nog evenzeer botsen als toen. Aflevering 6: via Griekenland naar Tunesië.

Het was jammer dat het regende toen we Griekenland bezochten, maar ach, er valt Noord-Europeanen wel meer tegen van dit land. We filmden in Galaxidi en Delphi, op het Griekse platteland, een paar rijden van Athene. De chauffeur die ons reed heette Markos en was een beeldend kunstenaar die geen droog brood verdiende met zijn vak en daarom tattoos zette en af en toe chauffeurde. Ik leerde van hem dat het aanbrengen van afbeeldingen op de borst het pijnlijkst zijn. De rit gebruikte ik om hem een paar opmerkingen van Kuyper over Griekenland voor te leggen.

Ik was licht verbijsterd geweest dat Kuyper in 'Om de oude wereldzee' beschreef dat Griekenland in 1893 bijna bankroet was geweest en alleen met financiële hulp van westerse landen op de been was gehouden. Het probleem was volgens Kuyper dat Grieken niet van directe belastingen wilden weten - de opbrengsten daarvan waren veel te laag - en dat cliëntelisme en grote rol speelde in de politiek. Markos herkent het probleem, maar legt de schuld bij de politici alleen. Ik snap wel dat de Griekse minister van financiën Yanis Varoufakis het liever heeft over de delging van de Duitse schuld aan Griekenland in 1953, dan te herinneren aan de internationale financiële reddingsoperatie van Griekenland in 1893.

Nog een opmerking van Kuyper: de Grieken zijn als volk niet verenigd door de staat of door een cultureel ideaal, maar door de kerk. Dat volk had eeuwen geen staatkundig verband, zijn culturele bloeitijd lag meer dan tweeduizend jaar terug. Het enige wat de Grieken als natie samenbond was de kerk. Onder de Ottomanen had hun zelfstandigheid er in gelegen dat ze niet islamitisch werden, maar hun band met de orthodoxe kerk als houvast voor hun vrijheid koesterden. Ook in de vrijheidsstrijd van begin negentiende eeuw had de kerk een belangrijk aandeel. De Grieken hadden afgezien van dit nationale aspect het besef dat ze een bijzondere plaats innamen binnen het christendom. Het Nieuwe Testament was in hun taal, het koine Grieks, geschreven, aan het kruis op Golgotha had in het Grieks gestaan wie daar hing en de apostel Paulus had in Griekenland niet alleen gemeenten gesticht, maar in het Nieuwe Testament stonden ook zijn brieven aan die gemeenten. De Grieken waren christenen in optima forma. Markos moet om dit laatste lachen. Maar wat de kerk betreft: die speelt in Athene, de grootste stad, volgens hem geen grote rol meer. Jongeren zijn misschien wel religieus, maar gaan niet veel meer naar de kerk. In hun ogen heeft de kerk zich gecompromitteerd met het kapitaal (ze is grootgrondbezitter) en haar integriteit verloren. Op het platteland in Galaxidi is dit anders, ontdekken we. Daar is de kerk nog steeds de samenbindende kracht.

undefined

Machtsinstituut

Het cement van de samenleving, dat is de kerk op Sicilië ook heel lang geweest. Maar ze ontaardde in een machtsinstituut, verzucht pastoor Cosimo Scordato in Palermo. Hij keert zich openlijk tegen de maffia en is de enige geestelijke die we onderweg ontmoeten die niet zegt dat zijn religieuze instituut onschuldig is aan het kwaad dat het omringt. Kuyper kende Italië tot en met Napels en de Vesuvius, maar was op Sicilië nog nooit geweest. Dat land trok hem vanwege de maffia. Maar het was er onrustig. In augustus 1905 waren er tien doden gevallen bij een protest tegen de onderdrukking door de heersende klasse en het land was ontwricht door stakingen. Kuyper was niet bang uitgevallen, maar omdat anarchisten dreigbrieven hadden gestuurd - een destijds wereldwijd onder anarchisten gebruikt middel - hield hij voor de zekerheid zijn naam schuil.

Er zijn nog steeds mensen op Sicilië die ook het liefst anoniem door het leven zouden gaan, want de maffia regeert met harde hand en heeft zich als een kanker in de samenleving genesteld. De maffia heeft goed naar de kerk gekeken en haar als machtsinstituut gekopieerd. Bovendien is de kerk zo vervlochten met de samenleving op Sicilië, dat de maffia niet alleen een tegenbeweging is van de kerk, maar ook nog eens deel uitmaakt van de kerk. Scordato keert zich hiertegen en ontzegt de maffiosi de genademiddelen: hij doopt hun kinderen niet en sluit hen uit van de eucharistie. Tegelijk bouwt hij aan een nieuwe samenleving: hij zorgt voor onderwijs, opent winkeltjes in de invloedssfeer van de kerk, zodat de maffia de winkelier niet kan afpersen. Het is een taai gevecht, maar op zondag stroomt zijn parochiekerk in een arme wijk van Palermo vol. Je bent hier in het heartland van het katholicisme, maar de dienst is informeel en wordt begonnen met het lied 'Amazing grace' dat ik uit protestantse kerken ken. Openlijk bidt Scordato tegen de maffia die hij afgodisch noemt. Jong en oud komen af op een kerk die zo duidelijk spreekt. Men bewondert de kalme moed van deze priester: zijn vriend en collega een wijk verder, pastoor Pino Puglisi, is vanwege zijn kritiek op de maffia vermoord. De kerk moet niet machtig zijn of rijk, haar boodschap is precies omgekeerd, zegt Scordato. Als de kerk machtig is en rijk en zich doet gelden, ook als het om gewetensvragen gaat, dan gaat ze op de maffia lijken. We hebben een arme kerk nodig die dient en afziet van elke vorm van macht.

undefined

Tunis

In Palermo nemen we net als Kuyper de boot naar Tunis. Zou de moskee zich daar net zo bescheiden maar beslist opstellen in de samenleving? De Franse ambassade is met prikkeldraad omzoomd en wordt bewaakt door soldaten en gecamoufleerde legervoertuigen. De ambassade van het land dat in Kuypers dagen in Tunesië aan het roer stond, staat er zodoende eenzaam bij. Maar deze stad doet Frans aan. De oosterling omsluiert en verbergt zich, schreef Kuyper. Dat is vandaag in Tunis in mindere mate het geval dan in Algerije of Marokko. De grote meerderheid van de vrouwen is westers gekleed en mannen in traditionele kleding zie je in de stad eigenlijk niet. Ze leven op straat, zitten op terrassen en het is tot 's avonds laat in heel het Franse en Arabische centrum druk op straat. Maar de Joden die Kuyper hier zag - er waren er tienduizenden - zijn er niet meer, op zo'n 1500 na en christenen leven hier al een dozijn eeuwen onder een deksel en er zijn er weinig.

Het islamitische land gaat er prat op vrij en gematigd te zijn. De schrijver Sami Brahem die ik in Tunis spreek, is hoopvol over het democratische proces in zijn land. Dat er Tunesische jongeren naar Syrië treken om te vechten is voor hem het bewijs dat hun extremisme hier geen voet aan de grond kreeg. De imam van de Grande Mosquée te Kairouan, een prachtig gebouw uit de zevende eeuw, is nog stelliger: dat Tunesië hofleverancier van IS zou zijn is buitenlandse propaganda. Ons gesprek in de zuilengang gaat over jonge radicale moslims, maar hij kent er nauwelijks een. De islam van deze moskee en deze stad is gematigd. Hij wijst geweld beslist af - de jihad is een geestelijke, geen militaire zaak - en zegt dat ook de Tunesische salafisten dat doen, iedereen eigenlijk. Ironisch misschien, maar in maart 2015, enkele maanden na deze gesprekken, vond een door IS opgeëiste aanslag op het Bardo museum in Tunis plaats, die meer dan twintig mensen het leven kostte. De gematigdheid delfde het onderspit en misschien ook de vrijheid.

Vlakbij Tunis ligt Carthago, waar zeven eeuwen het christendom bloeide tot de islam het wegvaagde. We lopen tussen de puinhopen en ik denk aan Henry Purcell en zijn opera over de koningin van Carthago, Dido, en haar geliefde Aeneas, de held uit Troje die door de goden van hier werd weggelokt naar Italië. Dido stierf hier van verdriet. Ik kijk over de zee en mijmer over lege kerken, schuldbewuste kerken en schuldloze moskeeën, over verdwaasde Tunesische jongeren, over slachtoffers van de maffia en van IS en breng me Dido's treurzang te binnen: 'Remember me, but forget my fate'.

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt op zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan elke uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van historicus George Harinck.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden