Keppeltje afzetten vergt moed

De voormalig orthodoxe Eli in het Italiaanse restaurant in Tel Aviv waar hij als ober werkt. 'Ik heb een gigantische achterstand ten opzichte van mijn leeftijdsgenoten.' FOTO © LAURENS SAMSOM

Als ultraorthodoxe jood de stap wagen naar de seculiere wereld heeft grote gevolgen. De gemeenschap keert de 'afvallige' de rug toe. 'Teruggaan is geen optie.'

Tot een halfjaar geleden had Eli (22) nog nooit televisie gekeken, wist hij niet wat Google was en sprak hij geen woord Engels. Met zijn ouders en elf broertjes en zusjes woonde hij in een van de afgesloten orthodox- joodse gemeenschappen in Jeruzalem. Het merendeel van zijn tijd - van zeven uur 's ochtends tot middernacht - bracht Eli door met andere orthodoxe jongens op de jesjiva, een speciale school die zich richt op het bestuderen van de Talmoed en de Thora.

Nu woont hij bij zijn seculiere grootmoeder in Tel Aviv. "Ik accepteerde niet langer de antwoorden die ik kreeg op essentiële vragen over het bestaan van God en de gebruiken binnen onze religie", zegt Eli. En dus besloot hij afgelopen zomer de vertrouwde orthodoxe gemeenschap te verlaten.

In plaats van een zwart pak en keppeltje draagt Eli nu een pantalon en strakke trui tijdens zijn werk als ober in een Italiaans restaurant. In zijn vrije tijd geeft hij de voorkeur aan hippe spijkerbroeken met gaten.

Zijn achternaam geeft hij liever niet: zijn vader wil hoofdrabbijn worden en een afvallige zoon die in de publiciteit treedt, dwarsboomt die carrière wellicht. "We hebben misschien geen normale vader-zoon- relatie, maar er is wel wederzijds respect. Ook al ben ik nu geen onderdeel meer van hun wereld, we hebben af en toe nog contact."

Dat geldt lang niet voor alle jongeren die vertrekken uit de (ultra)orthodoxe gemeenschap, legt Menachem Friedman uit, specialist in joodse orthodoxie aan de Bar-Ilan Universiteit in Ramat Gan. "De sociale controle is gigantisch. Op het moment dat iemand uit de orthodoxe wereld stapt, keert het collectief hem of haar meestal geheel de rug toe. Als je als ouder vertrekt, verlies je zelfs het recht jouw kinderen te zien. Een regelrechte tragedie."

Officiële cijfers zijn er niet, maar Friedman schat dat van de ongeveer 700.000 orthodoxe Joden (bijna tien procent van de Israëlische bevolking), slechts een paar honderd de overstap naar de seculiere wereld durven te maken. "Wanneer zouden ze dat moeten doen? Ze trouwen rond hun negentiende jaar. Daarvoor durven ze niet weg te gaan, daarna kunnen ze vaak niet weg omdat ze al snel verantwoordelijk zijn voor een stel kinderen. Het merendeel van de orthodoxen die van hun geloof vallen, kropt het dus maar op en houdt vast aan de vertrouwde omgeving."

Een revolutie is nodig, zegt Friedman. "Niet alleen voor de ontwikkeling van de orthodoxen zelf, maar ook omdat dit niet langer te handhaven is in onze maatschappij: zestig procent van hun mannen werkt niet, bijna niemand gaat in dienst. Bovendien worden ze ook nog zwaar gesubsidieerd door de regering. De orthodoxen zijn een economische catastrofe voor ons Israël."

Een grootschalige omwenteling ligt niet voor de hand. Afgelopen maand kwamen de orthodoxen, ook wel Haredim genoemd - letterlijk: zij die vrezen (voor God) - geregeld in het nieuws. Telkens was de boodschap een van conservatieve aard. Posters met afbeeldingen van vrouwen werden geweerd uit orthodoxe wijken, vorige week belaagde een groep orthodoxen een vrouw met stenen en bleekmiddel, omdat ze niet kuis genoeg gekleed zou zijn. En eerder dosten orthodoxe demonstranten zich uit met Holocaust-symbolen - zoals gevangenisuniformen en Jodensterren omdat de regering hun niet zou toestaan strikte religieuze regels na te leven.

Rabbijn Sjimon Horrowitz wil de berichten over recalcitrante orthodoxen nuanceren. "Het gaat slechts om een paar honderd die zich zo opstellen, maar ze zijn dominant in het beeld dat over ons ontstaat", zegt hij in zijn studeerkamer in Mea Sje'arim, een bekende ultraorthodoxe wijk in Jeruzalem. Het is een getto waar bebaarde mannen in zwarte pakken en moeders met dubbele kinderwagens het straatbeeld bepalen. In de langsrijdende bussen zitten vrouwen steevast achter, de mannen voorin. Toch is er geen sprake van onderdrukking, volgens Horrowitz. "Het is van groot belang dat de mens verleidingen ontwijkt om op de juiste weg te blijven. Zo proberen wij te leven en dat is moeilijk genoeg met de invloeden van de huidige maatschappij."

Zowel de recente incidenten als afvallige leden wijt Horowitz aan de complexiteit van zijn religie. "Het jodendom is moeilijk over te brengen op mensen die minder slim zijn", zegt de rabbijn. "Dat komt doordat het een hoge mate van theoretisch denken vereist. Degenen die dat niet aankunnen, krijgen alleen te horen wát ze moeten doen, niet waarom. Dat onbegrip leidt ertoe dat sommigen zich op een slechte manier manifesteren of zich zelfs helemaal afkeren."

Voor Eli gaat deze theorie niet op. Hij was een van de slimste jongetjes uit de klas en overweegt nu, in de seculiere wereld, rechten te studeren. Eerst moet hij op een speciale school in sneltreinvaart lessen rekenen, Engels en aardrijkskunde inhalen. "Hier blijkt dat ik een gigantische achterstand heb ten opzichte van mijn leeftijdsgenoten. Alle boeken die niet direct met het jodendom te maken hadden, waren vroeger voor ons verboden." Veel tijd is er echter niet: over een paar weken begint voor Eli zijn militaire dienst, waarschijnlijk bij de parachutisten. "Als iemand me twee jaar geleden had verteld dat mijn leven er nu zo uit zou zien, had ik hem voor gek verklaard. Maar nu wil ik niets anders meer. Teruggaan is geen optie."

Hulp bij de overstap

De Israëlische organisatie Hillel begeleidt voormalig orthodoxe joden bij hun eerste stappen in de seculiere wereld. "Het zijn vooral jongeren tussen de 17 en 21, net voordat ze zouden trouwen, die bij ons aankloppen", zegt vrijwilligster Jael Harel. Ruim honderd jongeren maakten afgelopen jaar gebruik van de organisatie die helpt bij het vinden van onderdak, werk en psychologische begeleiding. In de twee appartementen die Hillel bezit in Jeruzalem en Tel Aviv worden wekelijks bijeenkomsten voor de nieuwelingen georganiseerd, zodat ze ook een sociaal netwerk opbouwen. Voor de Haredim die hun gemeenschap niet direct willen verlaten, is een telefoondienst beschikbaar die - naar eigen zeggen - wekelijks door tientallen mensen wordt gebruikt. "De meest uiteenlopende vragen worden gesteld", zegt vrijwilligster Harel. "Jonge vrouwen met zes kinderen die ten einde raad zijn, of tieners die niet meer in God geloven en dat niet durven te zeggen. En naar één onderwerp zijn ze allemaal razend nieuwsgierig: seks."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden