Interview

Kemal Öztürk: 'Ons islamisme is geen succes geworden'

'Mijn generatie heeft het ver geschopt, maar praat niet meer over de idealen.' Beeld Trouw
'Mijn generatie heeft het ver geschopt, maar praat niet meer over de idealen.'Beeld Trouw

Op 7 juni stemmen de meeste Turkse kiezers vast weer op de islamistische AK-Partij van president Erdogan. Maar ook in de partij klinkt gemor over verloren idealen. 'We zijn niet in ons streven geslaagd', erkent partij-ideoloog Kemal Öztürk.

Erdal Balci

Ooit zag het er hoogst beroerd voor ze uit, maar de generatie islamisten die in het Turkije van de jaren tachtig zon op een weg naar de macht is zeer succesvol gebleken. In het seculiere land van Kemal Atatürk, dat zwaar bewaakt werd door het leger, lukte het hun dertien jaar geleden om de macht te grijpen, onder aanvoering van de AK-Partij van Tayyip Erdogan.

Als partij-ideoloog en directeur van persbureau Anatolian Agency (zie kader) stond Kemal Öztürk in de keuken van die 'trage revolutie' van de politieke islam. Nu kijkt hij teleurgesteld terug: "Als wij eenmaal aan de macht zouden komen, zou alles beter worden. De bittere werkelijkheid is dat de hele islamitische wereld in brand staat. En we kunnen daar niemand anders de schuld van geven dan onszelf."

'Rust'
Toen generaal Kenan Evren in 1980 een militaire staatsgreep pleegde en vreselijk huishield in het land, keek het grootste deel van het Turkse volk zwijgend en goedkeurend toe. Tientallen studentenleiders werden zonder pardon opgehangen, honderden politieke gevangenen kwamen om door martelpraktijken, tienduizenden mensen ontvluchtten het land. Ook werden alle politieke partijen en alle vakbonden verboden. De meerderheid van de Turken vond het allemaal best en bedankte de generaal voor de 'rust' die hij had gebracht door in een referendum met 92 procent de grondwet van de junta goed te keuren. Men vond alles beter dan de anarchie op straat, veroorzaakt door de rivaliserende linkse en rechtse jongerenbewegingen.

Door toedoen van de generaal verdween de opstandige jeugd bliksemsnel van het politieke toneel. Een deel week uit naar Europa, een ander deel voegde zich bij de pas opgerichte Koerdische PKK; de nationalisten hielden zich na lange gevangenisstraffen gedeisd. Maar de politieke bühne bleef niet lang leeg. De jaren tachtig stonden in het teken van de opkomst van de islamisten; een ander soort dan hun voorgangers die de straten onveilig maakten, een nieuwe lichting die zachtjes praatte en behoedzaam opereerde. Met grote idealen en een kleine mond. Een generatie die de rolmodellen niet in het Westen of in de Sovjet-Unie zocht, maar in de eigen islamitische historie. Een ander slag jeugd, met andere politieke manieren.

Met heimwee kijkt Öztürk erop terug. "Echte boekenwurmen waren we. Kant, Hegel, de Russische klassiekers, de Turkse literatuur, alles lazen we. We voerden ellenlange discussies over de wereldpolitiek, we volgden de Iraanse Revolutie op de voet en hadden grote plannen met ons land en met de ons omringende islamitische landen."

Energieverbruik
"Ons uitgangspunt was dat de westerse dominantie de wereld niets dan ellende had gebracht. De Verlichting, de Industriële Revolutie en het modernisme hadden geresulteerd in een vreselijk systeem: het kapitalisme. Daarbinnen verbruikten de VS en Europa 60 procent van de energie wereldwijd. Door dat systeem had de wereld twee vreselijke wereldoorlogen doorgemaakt. We waren ervan overtuigd dat de islam en diens grote beschaving het enige alternatief was. Met de islam zouden rust en rechtvaardigheid terugkeren. We waren tegen nationalisme en racisme. Ook de etnische verschillen wezen we af. Alle moslims hadden één identiteit, die van de islam."

De Turken beloonden het enthousiasme en de ijver van deze islamisten door massaal op hun partijen te stemmen. Ze kregen eerst de belangrijke gemeenten in handen. Dankzij het goede werk van de gekozen burgemeesters, politieke crises veroorzaakt door regeringscoalities en de economische crisis in 2001 behaalde Erdogans AK-Partij bij de eerste landelijke verkiezingen waar hij aan meedeed een meerderheid. De overwinning van de politieke islam in het land waar Atatürk in de jaren twintig en dertig van de twintigste eeuw zijn seculiere republiek vestigde was een feit.

Wat is er terechtgekomen van uw grote idealen? Is het islamisme een goed alternatief gebleken voor de westerse systemen?
"Het lijkt me duidelijk dat we niet in ons streven zijn geslaagd. Een heleboel leden van mijn generatie islamisten hebben het wel ver geschopt. Ze bekleden belangrijke functies binnen de overheid. Sommigen zijn minister geworden. Maar ze praten helaas niet meer over die grote idealen van vroeger.

Mijn teleurstelling geldt niet alleen Turkije. In haast alle islamitische landen heerst een enorme chaos. De verschrikkingen van IS bepalen tegenwoordig het imago van de islam. Als ik nu naar Nederland zou komen om te zeggen dat de islam het geloof is van de vrede, neemt niemand me serieus. Dat doet me veel verdriet."

Veel moslims geloven dat het Westen achter de oorlogen in de islamitische landen zit. Ook IS zou door westerse mogendheden opgericht zijn om de islam in een kwaad daglicht te stellen.
"Dat zeggen ze, maar ik geloof er niks van. Het zijn de sociale krachten in de islamitische wereld zelf die de confrontaties en de oorlogen aanwakkeren. Dat kun je het beste in Syrië zien. Het bewind van Bashar Assad heeft rellen opgeroepen, groeperingen gingen de straat op. Uiteindelijk kwam IS om de hoek kijken, en zo gaat het maar verder. Als moslims moeten we de hand echt in eigen boezem steken. Het is de hoogste tijd dat we om de tafel gaan zitten en onszelf de vraag stellen wat er toch mis is met ons."

'Als ik zeg dat islam vrede is, neemt niemand me nog serieus.' Beeld Beeldbewerking Trouw
'Als ik zeg dat islam vrede is, neemt niemand me nog serieus.'Beeld Beeldbewerking Trouw

In Turkije is uw AK-Partij al zo lang aan de macht en u hebt belangrijke functies bekleed. U en de uwen hebben ruimschoots de kans gehad om wat te maken van uw dromen...
"Macht zorgt voor erosie. Maar onze idealen staan nog steeds overeind. Het is alleen fout geweest om de islam als een nieuwe ideologie te zien. We hadden meer nadruk moeten leggen op het begrip 'rust'. De islam verdient het namelijk om in één adem genoemd te worden met rust."

Was het wel zo'n goed idee om van uw geloof een politiek program te maken?
"Die politisering, daar wil ik nu niet op ingaan. We hebben nu ernstiger zaken aan ons hoofd. Er vloeit veel bloed in onze moslimgemeenschap. Terwijl dat aan de gang is, ga ik niet debatteren over ditjes en datjes. We zitten in een fase dat een ambulance gebeld moet worden."

In Turkije praat men de laatste tijd veel over het paleis dat Erdogan voor een half miljard euro voor zichzelf heeft laten bouwen, en over zijn vliegtuigen, waaronder een omgebouwde Airbus. Past dat bij de wereldvisie van een islamist, die het kapitalisme van het Westen wil vervangen door de rechtvaardigheid en de soberheid van de islam?
"Aan uw vraagstelling merk ik dat u politiek geëngageerd bent. Deze vragen stel ik niet op prijs. Maar ik zal er een antwoord op geven. Dat de Turkse oppositie constant over de kosten van een gebouw mekkert, bewijst hun kortzichtigheid. Dat paleis is geen eigendom van Erdogan. Als de oppositieleider straks de verkiezingen wint, gaat hij daar wonen. Weet u met hoeveel vliegtuigen Poetin of Obama op reis gaat?"

Wat is de verdienste geweest van Erdogan voor de islamistische zaak?
"Hij heeft voor een omwenteling gezorgd met zijn boodschap dat moslims zich niet minderwaardig hoeven te voelen. Zijn rechtstreeks uitgezonden ruzie met de Israëlische president Shimon Peres (in 2009 uitte Erdogan tijdens een panel in het Zwitserse Davos forse kritiek en verliet woedend de zaal, red.) was een opsteker voor veel moslims. Dat gaf de mensen zelfvertrouwen. Bovendien is Turkije onder zijn leiding welvarender geworden. Ik ben van mening dat Erdogan ook de inspiratiebron was voor de Arabische Lente. Mensen hebben gezien dat islam en democratie samen kunnen gaan."

Maar het broeit in Turkije. Het gaat niet goed met de vrijheid van meningsuiting. Journalisten worden in de gevangenis gegooid. Erdogan zou een autoritair regime hebben gevestigd. En de economische groei is gestopt.
"In Turkije kampen we met drie trauma's. De oorlog in Syrië heeft grote gevolgen gehad: we vangen nu twee miljoen vluchtelingen op. Zo'n toestroom wakkert sluimerende conflicten aan.

Het tweede trauma werd veroorzaakt door de Gezi-rellen (in 2013 liep een kleine demonstratie tegen het kappen van bomen in Istanbul uit op straatrellen, red).

Het laatste trauma is het gerechtelijke corruptie-onderzoek, dat op poten was gezet door leden van de Gülen-beweging (islamisten onder leiding van de islamitische prediker Fethullah Gülen, die ooit met de AK-Partij optrok, red.). Ze schenen iedereen afgeluisterd te hebben, mij ook. De tegenstanders van de AK-Partij verkeren in een constante staat van hysterie, onder invloed van een onverklaarbare woede. Het heeft volgens mij niets te maken met de corruptieverhalen of met het gebrek aan democratie. Er is iets anders aan de hand. Die hysterie zou zowel psychologisch als sociologisch onderzocht moeten worden. Het is niet normaal dat mensen zoveel woede in zich dragen."

Misschien zijn ze bang voor nog meer politieke islam.
"Nee, de Turken zijn niet bang voor de komst van de sharia. Dat is allang geen issue meer. Nogmaals, de bron van die hysterie moet onderzocht worden. De haat jegens de AK-Partij zit bij de Gülen-beweging zo diep, dat ze bondgenoot is geworden van een partij die gelieerd is aan de PKK. Nog niet zo lang geleden beschouwde Gülen deze Koerdische separatisten als het grootste gevaar voor Turkije.

Ik snap wel dat mensen boos zijn op Erdogan, maar dat ze daardoor een dictator als Bashar Assad steunen, kan ik niet verklaren. Ik moet zeggen dat de AK-Partij zich in de kwestie-Syrië en bij de Gezi-rellen goed heeft geweerd. Maar het is voor onze partij erg lastig om de juiste houding te vinden tegen de Gülen-beweging. We praten over vrome mensen die dezelfde taal spraken als wij. Ze zijn opeens de grootste vijanden geworden van de AK-partij en de hele kwestie is erg verwarrend voor iedereen."

In Turkije is het onrustig, de hele moslimwereld is in rep en roer. Keert de rust hier ooit terug?
"Onze generatie was zeer gepolitiseerd. Ik merk dat dat bij de jongeren van nu niet het geval is. Misschien dat zij een nieuwe manier vinden om een einde te maken aan de verdeeldheid en aan de oorlogen. De wereld is tegenwoordig erg klein.

De islamofobie in het Westen zorgt ook voor onrust in de islamitische wereld. De westerlingen zouden niet aan heiligschennis moeten doen. Als hele mensheid zijn we op elkaar aangewezen. De islamitische beschaving heeft de wereld veel te bieden. We moeten een manier bedenken om zonder dat we elkaar in de haren vliegen in vrede te kunnen leven."

Wie is Kemal Öztürk?

Kemal Öztürk was hoofd van Anatolian Agency. Dit grootste persbureau van Turkije is een overheidsinstelling en spreekbuis van de regering. Onlangs werd Öztürk zelf groot nieuws in Turkije. Hij had ontslag genomen om kandidaat te kunnen zijn voor de algemene verkiezingen, volgende maand. Maar door geruzie in de partijtop sneuvelden sommige favorieten op de kandidatenlijst, onder wie Öztürk.

Öztürk heeft daarover in zijn columns voor de regeringsgezinde krant Yeni Safak zijn teleurstelling geuit, en maakt ook zo nu en dan kritische kanttekeningen bij het regeringsbeleid. Hij blijft de AK-Partij en president Tayyip Erdogan wel trouw.

In een column pal na zijn deconfiture als parlementskandidaat schreef hij: "Ik ken mijn plek nu. Ik heb het wel heel erg zwaar, want als ik nu kritiek uit op het beleid van de AKP dan zullen ze zeggen: 'hij staat niet op de kandidatenlijst, daarom doet hij zo ondankbaar'. En als ik geen kritiek uit, dan zullen ze zeggen: 'zie je wel, hij heeft nog steeds aspiraties, die spreekbuis van de AKP'."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden