Keert de Luipaardman terug in Tervuren?

Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in het Belgische Tervuren sloot 1 december zijn deuren voor een grote renovatie. Ook andere 'tropenmusea' zoeken naar een manier om zich te vernieuwen.

In 1911 kreeg Arsène Matton een opmerkelijke opdracht van het Belgische ministerie voor Koloniën. De beeldhouwer moest naar Kongo, en daar, ter ondersteuning van de antropologie, zo veel mogelijk afgietsels van hoofden en bovenlichamen 'sur le vif' maken. Ondanks een tekort aan levende modellen ter plaatse - de vrouwen wilden niet naakt, en velen waren bang te stikken onder de natte gips - keerde Matton met 144 levensechte beelden terug naar Brussel. Geordend naar stam en leefgebied kwamen ze tussen de gebruiksvoorwerpen in de vitrines van het Koloniemuseum in Tervuren te staan. Net als de olifanten, luipaarden en andere opgezette dieren die Leopold II er vanaf de 'verwerving' van 'zijn' kolonie in 1885 had verzameld.

De kolonie werd afgestaan in 1960, de beelden raakten in opspraak, en zijn uit het museum verdwenen - dat inmiddels 'Koninklijk Museum voor Midden-Afrika' (KMMA) heet. Toch zullen er na de grote renovatie, waarvoor op 1 december het museum haar deuren sloot, nog steeds controversiële objecten te zien zijn. Datzelfde geldt voor het Amsterdamse Tropenmuseum, dat in 2016 net als de twee andere Nederlandse 'tropenmusea' zal moeten samengaan in het 'Rijksmuseum voor wereldculturen'. Hoewel de concrete plannen daarvoor nog gemaakt moeten worden, ligt een presentatie waarbij het koloniale verleden bewust wordt opgehaald, voor de hand.

De Luipaardman
"Tot ver in de jaren negentig dachten Belgen niet graag terug aan de koloniale tijd", zegt Guido Gryseels, directeur van het KMMA. "Elke Belgische familie heeft wel een onkel of neef die er heeft gezeten, als missionaris of als pater. Het vertrek van de Belgen uit Congo werd hier ervaren als een nederlaag: Congo was toen een van de welvarendste landen van Afrika, België was er een wereldmacht. Pas na een aantal publicaties en tentoonstellingen in dit museum, kwam het besef dat de erfenis van Congo niet zo vanzelfsprekend was, en dat erover gediscussieerd kon en moest worden."

Tervuren heeft 'de Luipaardman', een beeld uit 1913, waarop een in luipaardmotief vermomde Congolees zich angstaanjagend over een slapende man uitstrekt. Het beeld was gemaakt in opdracht van het museum, 'bedoeld om de aanwezigheid van België in Kongo te rechtvaardigen', vertelt de moderne toelichting. Oftewel: zonder de Belgische aanwezigheid zouden de Congolezen elkaar op barbaarse manier afslachten. Sinds een paar jaar nuanceert het museum het beeld: erachter hangt een schilderij van de hedendaagse Congolese kunstenaar Chéri Samba, 'Réorganisation', uit 2002. Twee groepen trekken aan het luipaardbeeld: een groep Afrikanen trekt het uit het museum, terwijl een groep witte museummedewerkers het er in wil houden: 'Omdat het van ons gemaakt heeft wat we vandaag zijn'.

'Voorzichtig' zegt Wayne Modest regelmatig. Het gesprek met het hoofd collectie en onderzoek bij het Amsterdamse Tropenmuseum verloopt in het Engels - Modest studeerde en werkte in Kingston en Londen, en werkt sinds 2010 in Amsterdam -, maar precies dat éne woord spreekt hij steeds in het Nederlands uit. 'Voorzichtig' moet je als museum zijn bij het geven van waardeoordelen over de koloniale tijd. Het is geen prettige geschiedenis, voor geen van beide partijen. 'Voorzichtig' is hij ook bij zijn oordeel over andere musea - hij wil geen collega's voor het hoofd stoten. Maar de 'dubbele' presentatie van de Luipaardman met het schilderij van Samba in Tervuren vindt hij interessant. Modest vindt namelijk dat de objecten, de stukken in de collectie, het verhaal moeten en kunnen vertellen. Niet alleen het verhaal van de oorspronkelijke functie, het klassieke antropologische verhaal over de vreemde cultuur. Het verhaal daarna is minstens even belangrijk: waarom, en hoe, werd het hier naartoe gehaald? Welke functies had het hier? "De geschiedenis van kolonisatie is geen zwart-witverhaal. Wat is bijvoorbeeld een 'inheems volk'? Uiteindelijk gaat het juist in deze musea over mensen, levensvragen. Fundamentele concepten, zoals ras, authenticiteit en identiteit, kunnen wij als museum ter discussie stellen. Niet alleen voor de mensen uit de voormalige kolonieën, ook, misschien juist, voor een beter begrip van de westerling over zijn eigen geschiedenis."

Het eerste wat daarbij naar voren springt, is het gebouw van het Tropenmuseum. "Het is gebouwd als promotor van de handelsbetrekkingen met de kolonieën, zo'n geschiedenis moet je ook in het museum laten doorklinken. Wat dat betreft is het een lieu de mémoire, en die moet je benutten." En juist op die andere lieu de mémoire, in de nieuwe inrichting van dat andere Nederlandse 'museumpaleis', het Rijksmuseum, ging er veel mis wat betreft de koloniale geschiedenis, vindt onderzoekster Marieke Bloembergen van het Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde. 'Koloniale nostalgie' noemt ze het in een opiniestuk in NRC Handelsblad, dat ze schreef met twee collega-onderzoekers. Vanwege de restauratie van de negentiende-eeuwse, oorspronkelijke decoraties van Cuypers 'spiegelt het museum (...) een negentiende-eeuws opgesmukt nationaal verleden waarin alles draait om 'ontzag'." En dat is in de eenentwintigste eeuw, wanneer het gaat over voormalige koloniën, op z'n zachtst gezegd nogal achterhaald.

Verzamelgeschiedenis
Bloembergen promoveerde op de presentaties van de koloniën op de wereldtentoonstellingen, en doet nu, samen met Martijn Eickhoff, onderzoek naar erfgoedvorming in (post)koloniaal Indonesië en Nederland.

Hoe had het Rijksmuseum het anders moeten doen? "Ze hadden de verbeelding van het publiek verder kunnen prikkelen, juist met hun koloniale collecties. Ze hadden kunnen laten zien dat Nederland al eeuwen in de wereld een rol speelt, in plaats van te doen alsof alles wat relevant was voor de Nederlandse geschiedenis alleen maar in Nederland gebeurde. De verzamelgeschiedenis heeft een grote invloed op onze beeldvorming. Indonesië is het grootste islamitische land ter wereld. Waarom hebben Nederlandse musea zoveel hindoe-boeddhistische tempelkunst uit Indonesië, en zien we nauwelijks islamitische voorwerpen? Omdat Nederland juist die 'exotische' aspecten interessant vond om op wereldtentoonstellingen te tonen. Zo komt het dat Indonesië in die musea een boeddhistisch land lijkt dat zijn hogere cultuur uit India ontvangt. Dat zou best beter kunnen worden uitgelegd."

Terug naar Tervuren. Bezoekers kwamen tot 1 december binnen in een statige koepel, met goudkleurige beelden in de hoeken, alweer van Arsène Matton. Dit keer zijn het echte beeldhouwwerken, ze dragen titels als 'België schenkt Congo beschaving', (een reusachtige geestelijke ontfermt zich over twee vrijwel naakte Congolezen) 'België ondersteunt Congo' (soortgelijk) en er staat een beeld met simpelweg de titel 'De slavernij'. Matton maakte ze in 1910, het jaar dat het museum haar huidige gebouw kreeg, onder de hoede van Leopold II. Schoolkinderen en toeristen kijken niet op of om bij de beelden - de naambordjes vallen niet echt op tussen alle andere decoraties.

Gryseels: "Hoe controversieel de beelden ook kunnen zijn, ze zullen niet verdwijnen, ook al zouden we willen: ze zijn, net als het hele gebouw en de vitrines, beschermd als cultureel erfgoed. Terecht en toepasselijk. Overal zie je er die 'LL', met de eerste L in spiegelbeeld - het symbool van Leopold II - dus zelfs áls je zou willen, is het haast onmogelijk het koloniaal verleden hier te negeren."

Na de verbouwing, is de entreehal in oude eer hersteld. Niet dat de bezoekers daar nog binnenkomen. Die komen dan vanuit een tunnel. Eerst kopen ze in een nieuw ontvangstgebouw hun kaartje, en krijgen ze, voor het eerst, een presentatie over de museumsgeschiedenis, en die van de koloniën. Hoe dat wordt gedaan, is te zien in 2016, tegelijk met het nieuwe Nederlandse Rijksmuseum voor Wereldculturen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden