Keer op keer verscheurt het dossier-Europa de oudste politieke partij ter wereld

Theresa May staat op het punt om de pers te woord te staan na de stemming over haar positie. Beeld AFP

De opluchting was van haar gezicht af te lezen. In een donkere Downing Street, vlak voor elven ’s avonds, gaf Theresa May woensdag een korte verklaring na misschien wel haar meest dramatische dag als premier van Groot-Brittannië. Ze kon aanblijven, toen bleek dat een meerderheid van de fractie haar steunde. 

Weer hield de machtsstrijd binnen de Britse Conservatieve partij Europa bezig. De hele week lagen de verschillende facties binnen de partij publiekelijk met elkaar overhoop. De May-loyalisten (ongeveer de helft van alle Conservatieve parlementariërs), de relatief kleine pro-EU-vleugel (zo’n twintig) en de wild om zich heen slaande brexitvleugel (zestig tot tachtig). Het mondde uit in een vertrouwensstemming, die duidelijkheid moest scheppen over de positie van May. Haar aanblijven hing aan een zijden draadje.

De coup van de brexiteers sneuvelde. May kreeg voldoende stemmen. Voorlopig althans, want het feit dat liefst 117 van de 317 partijgenoten in de geheime stemming lieten weten van haar af te willen, laat zien dat de tegenstand binnen de eigen gelederen fors is. 

Extremisten

Minister van financiën Philip Hammond liet zich vooraf in een interview ontvallen wat veel May-loyalisten denken. “We moeten deze extremisten in onze partij doorspoelen”, zei hij. Hammond had de hoop dat May met een veel ruimere meerderheid zou winnen, zodat de brexitvleugel de mond zou worden gesnoerd. Dat viel tegen. Dat een derde van de fractie de couppoging steunde, laat zien dat de rol van de brexitvleugel nog niet is uitgespeeld.

Dat de gematigde Hammond zijn eigen partijgenoten extremisten noemde, geeft aardig weer hoe heftig de verdeeldheid binnen de partij is. Verschillende collega-ministers probeerden het nieuwe vuurtje te doven door te zeggen dat Hammond zijn woorden onzorgvuldig had gekozen. Hij bood schoorvoetend zijn excuses aan.

Tegelijkertijd eiste één van de aanvoerders van de brexitvleugel alsnog het vertrek van May. Jacob Rees-Mogg, een eloquente maar steeds radicalere Conservatief, vond dat de premier haar conclusies moest trekken nu een derde van al haar backbenchers van haar af wil.

Doormidden

Een voor Nederlandse begrippen ongekend politiek drama ontvouwt zich avond aan avond in de Britse huiskamers. William Hague, voormalig leider van de Conservatieven, waarschuwde deze week dat de partij op het punt staat ‘definitief doormidden te scheuren’. Met aan de ene kant de Remainers, die een nauwe relatie met de EU willen onderhouden, en aan de andere kant de Leavers, die aansturen op een zo hard mogelijke breuk met de Unie.

De invloedrijke columnist Peter Oborne schreef deze week in de Daily Mail: “We zijn getuige van een tragisch drama waar twee verschillende Conservatieve partijen met twee totaal verschillende opvattingen over de EU lijnrecht tegenover elkaar staan.”

De Conservatieve partij is de oudste, nog bestaande, politieke partij ter wereld. Voortvloeiend uit de Tory party, die in 1678 werd opgericht, ontstonden in 1834 de Conservatieven. Nog steeds noemen veel Britten de Conservatieven de Tories, verwijzend naar hun oorsprong. Opkomend voor de rechten van de welgestelden, het bedrijfsleven en de industrie. Gestoeld op het vrije-marktdenken en een zo klein mogelijke rol voor de overheid, met zo laag mogelijke belastingen.

Vanuit die kern zijn al die verschillende facties binnen de partij het ook bijna altijd met elkaar eens. Of het nu gaat om belastingverlaging, het aanpakken van de huizencrisis, geld voor defensie, de gezondheidszorg; zelden gaan er partijgenoten rollend over straat over hoe de partij deze thema’s bij de hoorns vat.

Maar begin niet over de Europese Unie. Al sinds de Britten zich begin jaren zeventig bij de toen nog Europese Economische Gemeenschap (EEG) aansloten, is er gemor over bij de Conservatieven. Omdat de partij altijd een heel brede kerk is geweest, waar gematigd rechts tot rechts-populistisch zijn heil vond, is er altijd enorm veel verdeeldheid geweest over het EU-lidmaatschap. 

Handel

De aanhangers van het vrije-marktdenken geloofden in de voordelen die het handeldrijven via de EU mogelijk maakte. Ze geloofden ook in globalisering en internationale samenwerking. Voor de meer nationalistisch gezinde Conservatieven was de Britse soevereiniteit de belangrijkste prioriteit. Telkens als Brussel in hun ogen via nieuwe EU-verdragen weer een laag van de Britse zeggenschap afschraapte, kwamen ze luidruchtig in verweer. 

Dat een Conservatieve premier ten tijde van grote crisis over de EU wordt geconfronteerd met een vertrouwensstemming was dan ook niet voor het eerst. In 1990 sneuvelde premier Margaret Thatcher in een soortgelijk drama. Thatcher, die op dat moment elf jaar premier was, kwam overhoop te liggen met enkele van haar ministers. Zij deed er in gesprekken met Brussel alles aan om zo min mogelijk soevereiniteit af te staan. Op 30 oktober 1990 sprak Thatcher de befaamde ‘No, no, no’, in het Lagerhuis, op reactie van de plannen van toenmalig Commissievoorzitter Jacques Delors, die de EU verder wilde democratiseren. Thatcher vond dat hij met zijn plannen een ‘superstaat van Europa’ wilde maken. 

De weerstand tegen de eurosceptische premier kwam toen vooral uit de pro-EU-vleugel bij de Conservatieven. EU-gezinde ministers stapten uit onvrede op en haar zeer pro-Europese vicepremier, Michael Heseltine, daagde haar zelfs uit voor het leiderschap.

Hoewel Thatcher de stemming over haar leiderschap nipt won en de beroemde woorden sprak ‘I fight on, I fight to win’, kreeg ze de dagen daarna van haar ministers te horen dat haar autoriteit te veel was afgebrokkeld om haar nog langer te steunen. Op 22 november verliet de ‘Iron Lady’ met tranen in haar ogen Downing Street.

Opt-outs

Haar opvolger maakte hetzelfde mee. John Major kreeg ladingen kritiek over zich heen in zijn poging het Verdrag van Maastricht te ratificeren, dat de basis legde voor de Europese Unie zoals we die nu kennen. Ook al dwong Major in de gesprekken belangrijke ‘opt-outs’ af – de Britten zouden niet meedoen aan de gemeenschappelijke munt en het Schengenverdrag – binnen zijn eigen partij kon het tientallen eurosceptici totaal niet bekoren. ‘Bastards’, klootzakken, noemde Major ze ooit na afloop van een tv-interview. 

Major overleefde een vertrouwensstemming ternauwernood. Maar in de verkiezingen die in 1997 volgden rekende de Britse kiezer genadeloos af met de burgeroorlog binnen de Conservatieven. Weer had de strijd over de EU de partij bijna verscheurd. Labour, met het jonge politieke talent Tony Blair als fris nieuw gezicht, veegde de regeringspartij van de kaart. Het zou tot 2010 duren voordat de Conservatieven de macht weer zouden overnemen.

De vorige premier, Cameron, die ooit in zijn eerste speech als partijleider aankondigde dat de Conservatieven ‘op moesten houden met doorzeuren over Europa’, hoopte met het organiseren van een referendum over het lidmaatschap voor eens en voor altijd een streep te zetten onder de discussie. 

Levenswerk

Het tegendeel gebeurde. Op 23 juni 2016 koos 52 procent van de Britse kiezers voor een vertrek uit de EU en sindsdien vechten de Conservatieven elkaar haast letterlijk de tent uit over de vraag hoe ze dat vertrek willen vormgeven. Die worsteling mondde deze week uit in een nieuw dieptepunt: het bijna wegsturen van premier May.

Opvallend is dat diverse leden van de huidige brexitvleugel ook al probeerden om John Major weg te krijgen. Parlementsleden John Redwood (67) en Bill Cash (78) hebben er hun levenswerk van gemaakt om de Britten uit de EU te krijgen, desnoods als dat ten koste van hun eigen leider gaat. Zij willen dan ook het liefst dat Groot-Brittannië zonder deal uit de Unie stapt, omdat ze heilig geloven dat alle economische doemscenario’s die daarmee gepaard gaan volkomen uit de lucht gegrepen zijn. Pas als alle banden met Brussel zijn doorgesneden wacht het Britse eiland weer een glorieuze toekomst, is hun overtuiging.

Michel Heseltine, die aan de basis stond van Thatchers vertrek, mengt zich op zijn 85ste ook nog in debat. “Het is juist van het grootste nationale belang dat Groot-Brittannië zich in het hart van Europa bevindt”, zei hij deze week. “Alles over het terugwinnen van macht en soevereiniteit, ach, het zijn allemaal slogans. Het heeft niets te maken met de echte wereld waarin we leven. Deze brexiteers worden gedreven door obsessies van gisteren. Het waanidee over de rol die een middelgrote economie op eigen benen in de wereld kan spelen.”

Vasthouden aan de macht

Zal dit uiteindelijk ook leiden tot een echte breuk in de partij? Tim Bale, professor politicologie aan de Londense Queen Mary Universiteit, denkt van niet. “Vasthouden aan de macht is altijd hun eerste prioriteit geweest. Dat maakt deze partij al tweehonderd jaar succesvol. Zelfs de brexit gaat dat waarschijnlijk niet veranderen.”

Bale gelooft dat er nog altijd meer is wat de Conservatieven bindt, dan wat ze verdeelt. “Vooral als het gaat om de rol van de staat. De belastingen laag houden en zorgen voor zo min mogelijk regulering. En uiteraard zorgen dat Labour niet aan de macht komt. Dat kan uiteindelijk toch allemaal belangrijker zijn dan de verdeeldheid die we nu over de brexit zien.”

Wel is de vraag of de kiezer daar genoegen mee neemt. Hoewel de Conservatieven in de peilingen nog altijd de grootste zijn, op de voet gevolgd door Labour, is de frustratie onder Britten over alle machtsspelletjes in de partij groeiende. En daar zouden ze bij volgende verkiezingen wederom keihard op kunnen worden afgerekend.

Lees ook:

Een extra stukje tekst om het wantrouwen te bezweren, meer krijgt May niet

Zelfs May verwachtte geen directe doorbraak over de brexit. Die kwam er ook niet, donderdag in Brussel. Wel hebben de 27 EU-leiders een tekst aangenomen, waarmee ze de ‘backstop’ willen voorkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden