Keer lawaai eens om

Beeld Thinkstock

De beste aanval tegen geluidsoverlast is je houding tegenover geluid veranderen. Probeer eens muziek te horen in het geboor van je buurman. Een handleiding in lawaaibeheersing.

Totale stilte bestaat niet, zegt Marcel Cobussen. Volgens de hoogleraar auditieve cultuur en muziekfilosofie kun je er dus beter niet naar streven. Ben je liever bewust van je akoestische omgeving; ervaar deze, benoem de geluiden en hoor de muziek die erin verborgen zit.

Stadsgeluiden kunnen juist een prachtige symfonie vormen, zegt Cobussen. “Zo’n heterogeniteit aan geluiden maakt gelukkiger dan stilte. Beluister de wederopbouwwijken van de jaren zestig of de herstructurering van de ‘Welsh Streets’ in Liverpool een aantal jaren geleden. Bij beide werden zogenaamd storende geluiden zoveel mogelijk geëlimineerd en gestreefd naar meer stilte. Wat bleek? Mensen werden er doodongelukkig. Er was zo weinig te horen.”

Het is nog vroeg op de ochtend als Cobussen, verbonden aan de Universiteit van Leiden, zijn licht laat schijnen over stilte, muziek en akoestische omgeving. Plaats van handeling is een terras pal voor het centraal station in Rotterdam. Trams rijden knarsend en piepend voorbij, brommertjes knetteren en het bedienend personeel verschuift energiek de ijzeren stoeltjes op het trottoir. Peper en zoutstelletjes worden neergekwakt. De dames werken flink door en als het terras gereed is, verdwijnen ze naar binnen. Brommers, trams en stemmen produceren nog steeds de nodige decibellen en toch lijkt een weldadige stilte neergedaald.

“Stilte is relatief. Totale stilte kunnen we niet ervaren. Je hoort op zijn minst jezelf. Je ademhaling en bewegingen”, constateert Cobussen. De zee maakt soms herrie, maar ervaren we als rustgevend stil, net als de wind en opstuivend zand in de woestijn. Maar van een afstand klinken de zee en een snelweg ongeveer hetzelfde, merkt Cobussen op. “Zodra je weet wat je hoort, worden waardering en acceptatie radicaal verschillend. Perceptie, kennis en betekenis bepalen de manier waarop een mens geluid waardeert.”

Menselijke geluiden worden makkelijker als storend ervaren, natuurlijke niet, merkt Cobussen op. “Dat komt omdat we menen, of hopen, door mensen geproduceerde geluiden te kunnen controleren, maar dat blijkt in de praktijk vaak niet zo te zijn. Ondanks een verzoek aan je buurman blijft de muziek hard staan.”

In plaats van - al dan niet met behulp van meditatie, mindfulness of yoga - naar stilte in en buiten onszelf te streven, is het volgens de auditief hoogleraar verstandiger en vooral effectiever onze houding jegens geluiden bewust te veranderen. Muziek, vooral minimalistische, kan hierbij volgens hem helpen. “Voor vrijwel iedereen bestaat muziek uit noten die onderbroken worden door stilte. Keer dat eens om. Ga uit van de stilte. Laat de gecomponeerde tonen je naar de stilte voeren. Het intermezzo als leidraad. Zo leer je op een andere manier naar muziek, naar geluid, te luisteren.”

De Amerikaanse componist John Cage wist dit te sublimeren, voert Cobussen aan. Hij componeerde een 4.33 minuten durend muziekstuk dat 4.33 minuten uit zogenaamde stilte bestaat. Cage vond de geluiden die ons omringen vaak interessanter dan veel muziek. “Een briljante gedachte. Doe je ogen eens vijf minuten dicht”, zelf meteen het voorbeeld gevend. “Luister naar de stadse geluiden. Benoem ze, maar oordeel niet. Probeer de muziek erin te horen.” Minuten verstrijken en wonderlijk genoeg klinkt Rotterdam op dat moment inderdaad heel anders. Minder bruut en indringend, maar speels en verrassend. “Houding bepaalt mede de ervaring”, zegt Cobussen, weer met de ogen open.

Schiphol

Het klinkt ideaal, ook al omdat hiermee het, in ons land door velen als ernstig ervaren probleem van de geluidsoverlast, opeens makkelijk oplosbaar lijkt. Tegelijkertijd klink het erg abstract: zouden mensen onder een start- of landingsbaan er net zo over denken? Nee, geeft Cobussen toe. Er zijn situaties die echt onacceptabel zijn. De ongebreidelde hang van de overheid naar economische groei en het gemanipuleer met geluidszones maakt dat de omwonenden van Schiphol zich totaal machteloos voelen. “Maar hier gaat het eigenlijk niet alleen meer om de herrie, maar ook om het onverkoopbaar zijn van hun huizen, het gevangen zijn in de huidige situatie. Mensen voelen zich oneerlijk bejegend. Louter training in omgaan met geluid is dan minder effectief.”

Schiphol is een extreem voorbeeld, maar Cobussen meent dat ook in - op zich - lawaaierige steden of locaties, een akoestisch prettige omgeving te creëren valt. Niet alleen door mensen anders te laten luisteren. Ook gebruik van de juiste materialen en een akoestische inrichting die klopt bij de functie van een locatie, maken een plek prettiger. Stedebouwkundigen hebben volgens Cobussen nog veel te leren. Ze zijn voornamelijk visueel ingesteld en hebben nauwelijks aandacht voor akoestiek.

Als er al op geluid wordt gestuurd, is dat vrijwel altijd het elimineren ervan. “Uitgangspunt voor een prettige akoestische omgeving zou een heterogeniteit aan geluiden kunnen zijn, inclusief natuurlijk stillere plekken, zoals parken. Maar ook een verkeersplein kan akoestisch acceptabel zijn; geluid en functie kloppen immers.”

Geluid kan ook worden gebruikt om bepaald gedrag te stimuleren. Als je op een voetpad doorstroming wilt bevorderen, kun je bijvoorbeeld met grind ervoor zorgen dat kletsen onhandig is en mensen vanzelf sneller doorlopen. Wil je ontmoeting stimuleren, gebruik dan stil plaveisel of gras.

Inmiddels is het regenachtig geworden en wordt de tweede kop koffie binnen besteld. Een hels lawaai breekt los: de koffiemaler slaat aan. Aan de tafel naast ons kijken mensen verstoord op, terwijl een derde gelukzalig de geur van koffie opsnuift. Cobussen wijst voorzichtig: “De ene persoon ervaart de machine als herrie, de ander hoort hierin het bewijs dat speciaal voor hem een heerlijk kopje koffie wordt gemaakt.”

De koffie is klaar, de relatieve rust keert terug. Volgende keer toch maar twee thee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden