Kazachstan kijkt naar het westen en daar hoort een nieuw alfabet bij

Het Latijnse alfabet dat de Kazachstanen moeten leren. Beeld Getty

Kazachstan wil ‘de jonge generatie voorbereiden op de toekomst’ en vervangt het cyrillische schrift de komende jaren met een westers alfabet. In 2025 moet de operatie zijn voltooid. Een ambitieus doel voor een land waar de meerderheid beter Russisch dan Kazachs spreekt.

Duizenden docenten moeten worden omgeschoold, schoolboeken ­opnieuw gedrukt en Russische tranen gedroogd. Dat is het de Kazachse president Nursultan Nazarbayev (78) allemaal waard.

Na jarenlange discussies heeft hij de knoop doorgehakt: Kazachstan stapt volledig over van het cyrillische naar het ­Latijnse alfabet. Daarmee wil hij naar eigen zeggen ‘de jonge generatie voorbereiden op de toekomst’ en de blik openen naar het westen.

Na bijna dertig jaar onafhankelijkheid is de voormalige Sovjetrepubliek een van de laatste landen die het Russische schrift in de ban doet. Begin jaren negentig maakten Oezbekistan, Azerbeidzjan, Moldavië en Turkmenistan al de overstap naar het Latijnse schrift.

De Baltische staten, Armenië en Georgië hebben tijdens de Sovjetperiode hun eigen alfabet behouden. Behalve Kazachstan hebben straks alleen Kirgizstan, Tadzjikistan en Mongolië nog het cyrillisch schrift.

Allemansvriend

Dat Kazachstan zo lang aarzelde, heeft te maken met de grote Russische minderheid die in het land woont. ­“Kazachstan heeft na de onafhankelijkheid een studie gedaan naar de situatie in omringende landen”, zegt Esther van Loo, slavist en trainer bij Cito International. “De conclusie was toen om geen haast te maken met een overstap.”

Die grote Russische minderheid is er nog steeds – een vijfde van de 18 miljoen inwoners is Russisch – maar de laatste jaren slinkt hun aantal sterk doordat veel Russen naar hun thuisland emigreren of overlijden. Dat kan de doorslag hebben gegeven, want Nazarbayev stoot de Russen niet graag voor het hoofd. Hij staat bekend als diplomatieke allemansvriend die al sinds zijn aantreden in de jaren negentig goede relaties met Moskou, Peking en Washington weet te onderhouden.

Een westers alfabet moet Kazachstan vooral online meer aansluiting ­geven met de rest van de wereld, ­beweert Nazarbayev. Hij wil Kazachstan populairder maken en beter vindbaar in zoekmachines. Toch zit er ook altijd een ideologie achter alfabetkeuzes, zegt Andries van Helden, onderzoeker Slavische talen aan de Universiteit Leiden. “Daarmee geef je een cultuur- en geopolitiek signaal af aan je ­eigen ­bevolking en de buurlanden”, zegt hij. “Kazachstan laat hiermee aan de Russen zien dat ze niet van hen ­afhankelijk zijn, aan de Chinezen dat ze klaarstaan voor de economische voorspoed die er van de Nieuwe Zijderoute te verwachten is, en aan de Turken dat ze de Turkse broeders wel zien zitten.”

Culturele kloof

Een handreiking aan vele partijen dus. Maar niet aan de Russen, die hun ­invloedssfeer stukje bij beetje zien afbrokkelen. Tot verdriet van de Russisch-orthodoxe kerk, die het Russisch ziet als ‘venster op de wereld’ en vreest dat de overstap niet alleen nadelig uitpakt voor de Russisch sprekende bevolking, maar ook voor de Kazachen zelf.

“De afkeer van de Russische taal (...) en het alfabet zal niet leiden tot een bredere culturele horizon, maar juist tot culturele isolatie”, stelde bisschop Hilarion Alfejev eerder dit jaar in een persverklaring. Hij gelooft niet dat het westerse schrift helpt bij het leren van de Engelse taal, zoals voorstanders ­beweren. “In Kazachstan zal het Engels nooit dezelfde plaats verwerven als het Russisch. De Kazachen zullen het nooit zo goed beheersen als het Russisch in de Sovjettijd. Als je Engels leert, zit de moeilijkheid niet in het alfabet – dat is het makkelijkste deel – maar in het overbruggen van de kloof die Kazachen van de Angelsaksische wereld scheidt. Dat is niet moeilijk, maar onmogelijk.”

Daarop valt in de huidige geglobaliseerde wereld wel wat af te dingen. Maar de keuze van Nazarbayev is ook weer niet zó vanzelfsprekend als je ­bedenkt dat de meest gesproken taal in het land nog altijd Russisch is. Hoewel de regering haar best doet om het ­Kazachs als eerste taal op de kaart te zetten in politiek en onderwijs, spreekt ruim 90 procent van de bevolking Russisch. Dat is veel meer dan de ruim vijftig procent die Kazachs spreekt – een taal die nu nog in cyrillische letters wordt geschreven.

Hoge kosten

De Russisch sprekende bevolking kan de transitie dus gemakkelijk zien als polariserend, zegt Van Helden. “Als een signaal dat ze zich er rekenschap van moeten geven dat ze niet in hun ­eigen land wonen. En aan de Russisch sprekende Kazachen dat ze zich wel wat Kazachser mogen gedragen. Daar kun je als nette, op Rusland georiënteerde burger best verdrietig over zijn. Vooral als je bedenkt dat Rusland het cyrillisch als cement ziet om de omgeving geopolitiek bij elkaar te houden.”

Maar ook veel etnische Kazachen zien geen heil in het plan, zegt slavist Esther van Loo, die vaak in Kazachstan komt om les te geven en die goede contacten heeft in het land. De hoge kosten zijn hun belangrijkste bezwaar. Volgens staatsmedia heeft de regering zo’n 664 miljoen dollar uitgetrokken voor de transitie, die zeven jaar in beslag zal nemen. Daarvan gaat 90 procent naar onderwijsprogramma’s en schoolboeken die in het nieuwe alfabet moeten verschijnen. Er is bovendien geld nodig voor de ontwikkeling van een speciaal computerprogramma dat cyrillisch in westers schrift omzet, het bijscholen van docenten en het inhuren van invloedrijke bloggers. En dan zijn er nog de kosten voor het omzetten van alle staatsdocumenten, zoals paspoorten en wetboeken.

Leerlingen in Astana krijgen les in het nieuwe alfabet. Beeld AFP

Het trekt een enorme wissel op de staatskas, zegt Van Loo. “Ik sprak een etnische Kazachse die vindt dat Kazachstan wel andere problemen heeft dan het schrift. Zoals de pensioenen, milieu, zorg, infrastructuur en bureaucratie. Die moeten eerst worden opgelost. Zij noemt het een showproject dat de bevolking duur betaalt. Ik begrijp dat financiële ­bezwaar wel. Dat geld kan beter aan ­urgentere problemen worden besteed.”

Aantal letters

Een tweede splijtzwam is de technische uitwerking: hoe moet het alfabet eruit komen te zien? Dat is geen eenvoudig vraagstuk, aangezien het land straks van 42 letters (het aangepaste cyrillische alfabet) naar 26 letters gaat. Daardoor blijven er een aantal klanken over die niet met de Latijnse letters overeenkomen. Om die klanken toch weer te kunnen geven, zijn extra tekens ­nodig.

Vorig jaar werd daarom een commissie van taalkundigen aangesteld om mee te denken. Zij pleitten voor de ‘Turkse oplossing’, een westers schrift met verschillende soorten accenten om de klankverschillen aan te duiden. Dat advies sloeg president Nazarbayev – die toch al niet bekendstaat om zijn democratische leiderschap – echter in de wind, omdat die accenten niet op een ‘gewoon’ toetsenbord staan. Hij wilde de Turkse accenten vervangen door apostroffen. Zo zou een i met apostrof bijvoorbeeld lang klinken, en een i zonder apostrof kort.

Kazachse klanken

Dat plan stuitte echter op zo veel protest dat Nazarbayev er maar vanaf zag. Eerder dit jaar lanceerde hij een nieuw plan: geen apostroffen meer, maar een alfabet met 23 ‘gewone’ letters en 9 letters met accenten. De letter s’ wordt dan bijvoorbeeld sh en de c’ wordt ch. Eenzelfde systeem wordt ­gebruikt in Turkmenistan. Van Loo is het niet eens met die nieuwe keuze. “Het is lelijk, onbegrijpelijk en veel te veel gedoe”, zegt ze. “Ze hadden voor de typisch Kazachse klanken een eigen letter moeten ontwerpen. Dat zou pas getuigd hebben van lef en nationaal bewustzijn .”

Dat nationale bewustzijn is immers de belangrijkste reden voor de overstap, zegt Van Loo, die het logisch vindt dat Kazachstan van het cyrillisch af wil. “Rusland was de kolonisator. Dat heeft Kazachstan onderwijs, zorg en andere goede zaken van het communisme ­gebracht. Maar de Russen hebben de Kazachen ook het nomadenbestaan verboden en hun taal gemarginaliseerd, net zoals in Amerika met de Indianen is gebeurd.”

Letterverwarring in Kazachstan

Het Kazachs is een Turkse taal die oorspronkelijk in Arabische letters werd geschreven. De afgelopen honderd jaar is er het nodige veranderd.
1917 na de Russische Revolutie wordt een aangepaste versie van het Arabische alfabet ingevoerd, met letters voor klanken die niet in het Arabisch bestaan.
1929 in navolging van Turkije (1928) voert Kazachstan het ­Latijnse alfabet in met extra letters voor de Kazachse klanken.
1940 onder druk van de Sovjet-Unie voert Kazachstan het cyrillische alfabet in, met extra letters voor de Kazachse klanken.
1990 Kazachstan wordt onafhankelijk. Er ontstaat een lange ­discussie over het alfabet. Allerlei voorstellen passeren de revue, ­zoals een aangepast cyrillisch (met alle leenwoorden uit het Russisch op z’n Kazachs), terug naar 1929, Latijns schrift maar dan op z’n Turks, ­Latijn op z’n Engels (dus geen ­extra letters en ook geen accenten op en onder de letters), terug naar het aangepaste Arabisch van 1912, en zelfs terug naar het Turkse ­runenschrift dat vóór de islamisering in de steppen gebruikt zou zijn. Ondertussen bleef men ‘voorlopig’ het cyrillisch van 1940 ­gebruiken.
2018 Kazachstan gaat terug naar een Latijns alfabet met aangepaste letters.

Lees ook:

China paait Kazachstan met de Nieuwe Zijderoute

Met de Nieuwe Zijderoute werkt China aan een uitgebreid netwerk van handelswegen richting Europa. Kazachstan ziet gouden kansen. Althans, de regering van Kazachstan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden