Kazachse Oeigoeren zijn gewoon thuis

(\N) Beeld
(\N)

China veroordeelde deze week twee Oeigoeren voor een aanslag tijdens de Olympische Spelen. Peking zet de Oeigoeren graag neer als separatistische moslimterroristen. Onzin, zeggen Oeigoeren in buurland Kazachstan. Met hun Chinese familieleden bespreken ze ditjes en datjes, maar nooit de stichting van een eigen staat.

In de Zjamakajeva-straat is het een getoeter van belang. Auto’s staan half op straat, scheef geparkeerd. Om er langs te kunnen, moet je er voorzichtig omheen rijden.

Het is lunchtijd in Almati, de belangrijke stad van Kazachstan, en dat betekent dat er gegeten wordt in de aschana’s, ’restaurant’ in zowel in het Oeigoers als in het Kazachs. De eettentjes zijn niet alleen populair onder Oeigoeren, een volk van Turkse origine. Met hun geborduurde hoofddeksels zitten ze in groepjes bij elkaar, maar ook mensen van andere etnische groepen dringen voor een plaatsje aan de niet altijd schone, overvolle tafels. Met veel smaak wordt er pittige lagman (noedels) geslurpt of dangfang (een rijstgerecht) gegeten, aan de lopende band geserveerd door donkerharige meisjes met grote dienbladen.

Sommige Oeigoeren in Kazachstan hebben verse herinneringen aan China. Ragna Tayipova (60) bijvoorbeeld. Samen met haar ouders, broers en zussen vluchtte zij eind jaren vijftig de Sovjet-Chinese grens over naar Kazachstan, toen nog een Sovjet-republiek. Haar vader was een van de leiders van de revolutie die leidde tot het kortstondige bestaan van de Oeigoerse ’Republiek van Oost-Turkestan’. Maar het gezin besloot wijselijk te vertrekken toen de Chinese communisten het gebied annexeerden en het Xinjiang noemden, wat in het Chinees ’nieuwe grens’ of ’nieuw domein’ betekent.

Twee jaar geleden ging Ragna voor het eerst weer op bezoek in Urumqi, de hoofdstad van Xinjiang, waar zij woonde. Wat haar opviel was dat er nu zoveel Chinezen woonden. Die aten allemaal in hun eigen restaurants, terwijl de Oeigoeren in andere restaurants zaten. Ook merkte ze dat er twee tijdszones door elkaar werden gebruikt: Peking-tijd en Xinjiang-tijd. „Tussen de tijdszones is twee uur verschil en sommige Oeigoeren weigeren nog steeds om de officiële Peking-tijd aan te houden. Zo gebeurt het weleens dat mensen op hun horloge op Peking-tijd hebben staan terwijl thuis bij wijze van stil protest de klok Xinjiang-tijd aanwijst.”

In haar door boomtoppen omringde appartement op de vierde etage van een comfortabele flat in Almati haalt Ragna uit een oude doos vergeelde zwart-wit foto’s uit de tijd dat zij en haar familie in Urumqi woonden. „Wie zijn dit?”, vraagt een van de aanwezigen, wijzend op een foto van twee rijen formeel geklede mensen met hoeden en exotische gezichten. Ragna tuurt even over haar bril. „Volgens mij ... zijn dat leden van de regering van de toenmalige Republiek van Oost-Turkestan en van het toenmalige volkscongres, de Koeraltai.” „Zal ik die dan maar scannen?”, vraagt haar dochter na een korte stilte.

Politicus Kacharman Chadzjamberdie, die ook in Almati woont, vertelt dat er wel van de Oeigoerse diaspora wordt gesproken. Chadzjamberdie werkte zeven jaar aan een ’etnopolitieke geschiedenis’ van de Oeigoeren van meer dan 700 pagina’s en is vicepresident van de in München gevestigde Oeigoerse regering in ballingschap, het Wereld Oeigoeren Congres.

Mensen als Ragna en hijzelf behoren niet tot die diaspora: de term wordt alleen gebruikt voor Oeigoeren die in Europa en Noord-Amerika wonen. „De Oeigoeren wonen al zo lang in Centraal-Azië en hun tradities lijken zoveel op die van de Centraal-Aziaten, dat ze deze landen ook als thuisland zijn gaan beschouwen,” zegt hij. Kazachen, Kirgiezen, Turkmenen en Oezbeken zijn net als de Oeigoeren Turkse volkeren.

De Oeigoeren in Kazachstan leven vaak bij elkaar in hechte of ’compacte gemeenschappen’, zoals Tamara Mametova van de Kazachse Nationale Oeigoer Associatie ze noemt. „Vaak gaan ze in dezelfde straten, wijken en dorpen wonen en ze organiseren zich volgens een traditioneel systeem van gekozen wijkoudsten.”

In Almati is er een Oeigoer-theater en vele Oeigoer-restaurants. Mametova vertelt over masjrap, de traditie van het theedrinken om zo met de hele gemeenschap individuele en collectieve problemen op te lossen.

Voor sommige Oeigoeren in Kazachstan is de Oeigoer-identiteit van groot belang, zoals voor schilder Joesoepov. In zijn zonnige masterskaja (atelier) hangen grote doeken met landschappen van ’Oost-Turkestan’, zoals hij en zijn vrouw Xinjiang het consequent noemen. „Oeigoer-zijn zit in mijn genen, daar kan ik niets tegen inbrengen. Als ik bijvoorbeeld Lenin zou moeten schilderen, zou daar zonder twijfel iemand met een Oeigoer-gezicht uitkomen”, zegt hij met een verontschuldigende lach op zijn gezicht.

Toch houden slechts weinig Kazachse Oeigoeren zich actief bezig met wat zich nu precies aan de andere kant van de grens in Xinjiang afspeelt. Over de grens heen worden wel familiebanden onderhouden en is er handel, maar over politiek wordt niet gepraat. „Als ik met een Oeigoer uit Xinjiang praat, hebben we het over andere dingen: over auto’s, uitgaan, over wat we eten, over hoe het hier en daar is en wat er anders is”, zegt de 23-jarige Renat Sagiembekov. Geen Oeigoer uit Kazachstan of de andere Centraal-Aziatische republieken droomt nog van een onafhankelijk Oost-Turkestan. Daarvoor zijn de Oeigoeren te veel geïntegreerd in de Centraal-Aziatische samenlevingen.

Van verhoogde repressie van de Oeigoeren voor en tijdens de Olympische Spelen in het buurland hebben ze weinig gemerkt. Of zich daar Oeigoeren ophouden die terroristen zijn, zeggen ze niet te weten. De algemene opinie is dat iedere bevolkingsgroep die onderdrukt wordt, terroristen kan voortbrengen. Over de (vermeende) aanslag van twee Oeigoeren op Chinese politieagenten tijdens de afgelopen Olympische Spelen zegt Chadzjamberdie: „Dat was geen georganiseerd terrorisme. Dat waren individuen die persoonlijk geraakt waren door het regime. Misschien hadden ze een broer in de gevangenis of was hen iets anders aangedaan.”

Misschien was er het afgelopen jaar nog één dag waarop de Kazachse autoriteiten vreesden voor een aanslag van Oeigoer-zijde. Dat was de dag dat de Olympische fakkel Almati aandeed. Op die dag ,begin april, werd de halve stad afgezet. Burgers was al weken van tevoren geadviseerd om die dag thuis te blijven en vooral niet de auto te pakken. Op communistisch aandoende wijze werd een aantal straten hermetisch afgesloten en politie in gereedheid gebracht, om niets aan het toeval over te laten.

Buitenlandse journalisten zochten die dag vergeefs naar die ene Oeigoer-demonstrant die voor het oog van de wereld zou verklaren dat de situatie in Xinjiang even erg was als die in Tibet. „In de Oeigoerse wijk Gorny Gigant werden de auto’s van Oeigoeren onderzocht op bommen”, vertelt een Russische inwoonster van Gorny Gigant. „’Mijn auto hoeft niet!’ zei mijn man, ’ik ben Russisch’.”

Niemand weet of het was omdat pogingen werden verijdeld of dat er niets is geprobeerd, maar feit is dat provocaties uitbleven. Van Oeigoers separatisme is nooit sprake geweest in Kazachstan. Toch zullen de verantwoordelijken bij de Kazachse veiligheidsdienst een zucht van verlichting hebben geslaakt toen de dag voorbij was en de pers wereldwijd berichtte: ’De eerste dag van de fakkeloptocht is zonder noemenswaardige incidenten verlopen’.

Oeigoeren voor een restaurant in Kashgar, in de Chinese provincie Xinjiang. Met steun van de Sovjet-Unie werd tweemaal, in 1933 en 1944, de Oeigoerse Republiek van Oost-Turkestan uitgeroepen. In 1949 annexeerden de Chinese communisten het gebied. Hun vrees voor Oeigoers seperatisme zijn de Chinezen nooit kwijtgeraakt. (FOTO AP) Beeld
Oeigoeren voor een restaurant in Kashgar, in de Chinese provincie Xinjiang. Met steun van de Sovjet-Unie werd tweemaal, in 1933 en 1944, de Oeigoerse Republiek van Oost-Turkestan uitgeroepen. In 1949 annexeerden de Chinese communisten het gebied. Hun vrees voor Oeigoers seperatisme zijn de Chinezen nooit kwijtgeraakt. (FOTO AP)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden