Katholieke aanpak is zoek

In het katholieke geloofsleven ging iedereen altijd rustig zijn eigen gang. Maar op dit moment waait beneden de rivieren, in het bisdom Den Bosch, een calvinistische wind. Vreemd? De ene bisschop is nu eenmaal de andere niet.

Wat is dat toch met die Brabantse parochies? Nu al is er een derde pastoor die ruzie heeft met de gelovigen. In Reusel wilde een muzikale familie bij een uitvaart zelf het requiem van Fauré zingen. Dat mocht niet van pastoor Karel (58) van Roosmalen, net twee maanden daar aangesteld. Alleen het kerkkoor mocht zingen. Een familiekoor, dat ging te ver. Het 'Requiem' van Fauré, voor wie dat misschien niet weet, bestaat uit een officiële tekst voor een uitvaart, goedgekeurd door de rk kerk. Dus veel keuriger dan bijvoorbeeld Frans Bauer of Mieke Telkamp, hoewel die ook best keurig zijn. En wat de muziek betreft, hemelser kan het niet. Maar goed, het mocht niet. De pastoor ontsloeg ook nog een diaken en de huishoudster, met een beroep op de bisschop.

En weg was de rust.

Reusel was vorig jaar in het nieuws door de 'hostierel'. De toenmalige pastoor Luc Buyens weigerde de communie aan prins carnaval, omdat die met een man leeft. Eenzelfde onrust heerst ook al maandenlang in Liempde, waar pastoor Norbert van der Sluis (52) de uitvaart weigerde aan een man die voor euthanasie had gekozen, en in de San Salvatorparochie in Den Bosch. Daar dreigt de parochie voor zichzelf te gaan beginnen, omdat ze weigeren hulpbisschop Rob Mutsaerts (53) te aanvaarden als interim-pastoor. Alledrie in Brabant. Toeval of niet?

In het bisdom Den Bosch woei jarenlang een briesje van niks. Bisschop Hurkmans (67), sinds dertien jaar op de Bossche zetel, was vaak ziek, of op halve kracht. Te zwak in ieder geval om scherp in de gaten te houden of alle uitvaarten volgens de regels verlopen, er geen verboden tafelgebeden gezongen worden, en er niet iemand ter communie gaat die gescheiden is en nu met een nieuwe liefde leeft. Van dat controleren kwam het niet zo. Bisschop Hurkmans is er ook de man niet naar om met de vuist op tafel te slaan, of de boel op scherp te zetten.

Zo greep hij ook niet meteen in, toen vorig jaar in Reusel de hostierel losbarstte. Pas toen de zaak uit de hand dreigde te lopen, nam Hurkmans met zijn bekende aarzelende en afwachtende houding aan tafel plaats, om samen met Henk Krol van het COC de zaak uit te praten.

Vijf maanden later kreeg Hurkmans de twee hulpbisschoppen waar hij het Vaticaan al jaren om gevraagd had. Op 15 juli werd bekend dat Mutsaerts, die energieke man met een seizoenskaart van PSV, en Jan Liesen, de intellectueel van boerenafkomst, de nieuwe hulpbisschoppen van Brabant zouden zijn. Het zwakke optreden van Hurkmans gaf hen genoeg gelegenheid om het heft in handen te nemen. Het is een publiek geheim dat zij niet de favorieten van Hurkmans waren, in ieder geval Rob Mutsaerts niet. Mutsaerts zelf had de bisschop verweten dat die niet scherp genoeg optrad.

Religiehistoricus Peter Nissen, altijd goed geïnformeerd over wat er achter de schermen gebeurt, voorspelde meteen dat er heibel zou komen. Hij kreeg gelijk.

Rob Mutsaerts lijkt wel heel joviaal, maar hij is ook de man die de confrontatie zoekt. Hij is bevriend met pastoor Cor Mennen, de conservatieve censor van de Oosterhuis-liederen. Mutsaerts lijkt meer waarde te hechten aan het handhaven van regels dan aan het bouwen aan het pastorale gezicht van de kerk.

En die regels werden ernstig overtreden in de San Salvator, onder de rook van de kathedraal. Het kerkbestuur nam de vrijheid om protestanten te laten voorgaan, om homorelaties in te zegenen. Praktijken die in een doorsnee parochie ondenkbaar zijn. De katholieke theoloog Frank Bosman schreef dat de bisschop dit niet anders kon opvatten dan als provocerend. Zo gek is het niet, dat het bisdom hiertegen optreedt, schreef Bosman, zelf geen vriend van Mennen en Mutsaerts.

Reusel, Liempde, Den Bosch. De recente botsingen tussen leiding en parochies, lijken een Brabants probleem. De erfenis van een te zwakke bisschop, die nu priesters van een nieuwe generatie naast zich heeft. Energieke priesters, die van duidelijkheid houden, niet van sloffen en laten versloffen. En die het handhaven van de regels zien als redding van de kerk. Wie zich niet aanpast, kan vertrekken. Overigens is niet iedere priester van die generatie zo rechtlijnig. De bisschop van Groningen, Gerard de Korte (56), is een generatiegenoot van Mutsaerts, maar staat niet bekend als houwdegen.

Of is het meer dan een Brabants probleem?

In Obdam greep bisschop Punt van Haarlem vorig jaar in toen priester Paul Vlaar (40) te jolig de liturgie invulde, door in een oranje kazuifel voor te gaan tijdens het WK voetbal. Vlaar is ook een jonge priester, energiek, maar nu juist niet zo'n scherpslijper. En dan was er nog de rel rond de censuur van liederen van Huub Oosterhuis, die 'vaag' en 'banaal' zouden zijn. Censor Cor Mennen (66) uit Oss stelde een lijst op met verboden liederen. De andere censor, Herman Woorts (47), is hulpbisschop van Utrecht, naast aartsbisschop Eijk. Dat de censors uit Brabant en Utrecht kwamen, had ermee te maken dat in die bisdommen de drukkerijen staan waar de misboekjes gemaakt worden.

De ene bisschop is de andere niet. In de Nederlandse kerkprovincie zijn er bisdommen waar meer luwte is, en bisdommen waar een steviger wind waait, van duidelijkheid en regels. Iedere bisschop kan zelf bepalen hoe hij omgaat met kerkbesturen die toestaan dat een familiekoor er het 'Requiem' van Fauré zingt, en met pastoors die een kerkelijke uitvaart gunnen aan iemand die voor euthanasie heeft gekozen. De conflicten leggen bloot wat de keuze van de bisschop is: handhaven of de pastorale weg zoeken.

De kerk krimpt in Nederland. Die krimp geeft alleen maar meer aanleiding tot conflicten. Hoe kleiner een bisdom, hoe minder luwte. Neem ter vergelijking een willekeurig bisdom in Brazilië. Niet dat dit een wenselijke situatie is, maar daar komt zo weinig een priester langs, dat de plaatselijke gelovigen vooral hun eigen gang kunnen gaan. Daar kan het dan voorkomen dat een priester een parochie heeft met 100.000 gelovigen. Zie dat maar eens te controleren.

In deze krant vertelde de Braziliaanse theoloog Altemeyer in maart dit jaar, dat zo'n tien procent van de katholieke Brazilianen zich houdt aan de regels van Rome. De rest vult het zelf in. Een katholieke aanpak.

Minder vertrouwd misschien voor calvinisten, die van duidelijkheid houden en van doen wat je hebt afgesproken. In het katholieke geloofsleven kent iedereen de regels, maar gaat ieder rustig zijn eigen gang. Zo gaat het en zo ging het heel lang.

Vreemd genoeg waait op dit moment beneden de rivieren, in het bisdom Den Bosch, een meer calvinistische wind, en is de wat katholiekere vorm van het opereren in de luwte, vooral boven de rivieren te vinden.

Acht jaar geleden is de Acht Mei Beweging opgeheven, waar op het hoogtepunt meer dan tienduizend progressieve katholieken zich verwant mee voelden. De AMB was opgericht in 1985, vanuit onvrede, omdat de kerkelijke leiding de leer belangrijker vond dan een levendige kerk.

Peter Nissen heeft gelijk gekregen. Het conflict in Reusel zal het laatste niet zijn, in het bisdom Den Bosch. Zolang het daartoe beperkt blijft, hoeft de Acht Mei Beweging niet weer wakker gekust te worden. In Groningen-Leeuwarden is weinig sprake van provocatie en scherpslijperij, in Haarlem is het beperkt gebleven tot Obdam, en bisschop Van den Hende van Breda en Rotterdam staat niet bekend als een man die de zaak op het spits drijft. Dat doet aartsbisschop Eijk wel, maar in Utrecht is het tot nu toe aardig rustig gebleven. Misschien omdat gelovigen daar de Braziliaanse oplossing hebben gekozen. Rustig je gang gaan, niet provoceren. Niet zover gaan als in de San Salvator in Den Bosch.

De krimp in de kerk geeft minder gelegenheid voor de gemoedelijke katholieke luwte. Misschien is Nederland wel te klein voor zoveel bisschoppen en hulpbisschoppen.

En anders kan, in 2013, de Acht Mei Beweging na een winterslaap van tien jaar, weer levendigheid en kleur terugbrengen op de bleke wangen van de rk kerk in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden