Katholiek, moslim en Jood, aan welke kant staan jullie?

Beeld thinkstock

Loyaliteitsconflicten speelden in de 19de eeuw op rond katholieken. Nederland kende geen staatsreligie, maar het land was protestants. De gehoorzaamheid van katholieken aan de paus in Rome, of aan Zuid-Europese naties, werd voor een gevaar gehouden.

In 2007 ontstond, aangezwengeld door de PVV, discussie over de islamitische staatssecretarissen Albayrak en Aboutaleb en Kamerlid Arib (allen PvdA). Hoewel loyaliteit -ook een dubbele- een sociaalpsychologisch fenomeen is, spitste het debat zich toe op een formele kwestie: hun dubbele nationaliteit, die zou hun loyaliteit aan Nederland dubieus maken. Ook de twee paspoorten van CDA-bewindsvrouw Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Zweedse van geboorte) konden bij PVV-voorman Wilders weinig genade vinden. Maar zij was geen moslim, dus dat was niet zo erg.

Paul Scheffer pleitte in NRC voor het Amerikaanse model: dubbele nationaliteit is prima, maar als je een gevoelige functie wilt gaan bekleden, kijken we wel of die tweede nationaliteit een veiligheidsrisico vormt.

Steeds weer laait het loyaliteitsdebat op bij het in dienst treden in een niet-Nederlands leger. Zoals het Israëlische. Aanvankelijk verspeelde je dan hoe dan ook je Nederlanderschap; daarna was het parool don't ask, don't tell. In 1984 veranderde de Rijkswet op het Nederlanderschap. Nu verlies je je Nederlandse paspoort pas als je meevecht in een leger dat zich keert tegen Nederland of diens bondgenoten.

Onder die regeling vallen ook de Turks-Nederlandse jongens en mannen die - als ze hun dienstplicht niet afkopen of vrijstelling krijgen - het Turkse leger inmoeten.

Dubbele loyaliteit, nou en?
Eind oktober kregen tienduizenden Amerikaanse Joden en Joodse Israëliërs in de VS een enquête toegestuurd, waarin onder meer werd gevraagd bij wie hun loyaliteit lag als er een crisis uit zou breken: bij de VS of bij Israël? De peiling wekte in Israël grote beroering - wie zulke vragen stelt krijgt al gauw het etiket 'antisemiet' opgeplakt. In dit geval was dat anders: de enquête was verspreid door de Israëlisch-Amerikaanse Raad ('ter bevordering van een genereuze Israëlische-Amerikaanse gemeenschap en van Israëls kracht') en de Israëlische overheid - de ambassade in Washington. Toen de Israëlische premier Netanjahoe, die de VS zeer goed kent, er lucht van kreeg, verbood hij direct de voortgang van de enquête.

De uitslag ervan bleef dus onbekend. Dat betreurde de Joods-Amerikaanse zionist en schrijver Hillel Halkin niet. De loyaliteitsvraag is op zich legitiem, meent hij. Maar om die in de vorm te gieten van zo'n onderzoek, dat is koren op de antisemitische molen, 'inspelen op het levende wantrouwen jegens Joden: dat ze in de VS (en ook elders) een dubbele loyaliteit hebben', schreef hij op de Joodse website The Forward. "Toch vind ik het hoog tijd dat we niet meer doen alsof de loyaliteiten van Amerikaanse Joden niet verdeeld zijn tussen Israël en de VS. Natuurlijk zijn ze dat. En daar is helemaal niks mis mee - er is trouwens ook niks typisch Joods aan. Je komt iets dergelijks echt overal tegen."

Aan Joden vroeg Halkin: "Stel je nu eens het volgende scenario voor: de vitale belangen van de VS zijn in het geding, en ze botsen met die van Israël. Hoe kan een Jood dan de schouders ophalen en zeggen: 'Interesseert me geen moer hoe dat uitpakt voor Israël, voor mij telt alleen het belang van Amerika'? Wat voor Jood is dat? Hoe diep zit dan nog je Joods zijn?"

Halkin staat als zionist in een lange traditie. Theodor Herzl, de grondlegger van het zionisme - het streven naar een Joods thuisland in Palestina - noteerde in 1895 in zijn dagboek na een ontmoeting met de Franse opperrabijn Zadok Kahn: "Hij beleed zijn zionisme, maar het Franse patriottisme stelt ook zijn eisen. Ja, een mens moet wel kiezen tussen Zion en Frankrijk."

Een halve eeuw later bepleitte Hannah Arendt in 'Zionism Reconsidered' voor een bestendige Joodse staat. Mocht die bedreigd worden door 'Arabische en Mediterrane landen', dan is niet alleen financiële maar ook politieke steun nodig vanuit Joods Amerika. "En dat kan erg lastig uitpakken voor de Joden in dit land." Arendt voorzag daardoor - vier jaar voor de stichting van Israël - lastige vragen over hun dubbele loyaliteit.

Halkin rekent af met de 'comfortabele mythe' dat wat goed is voor Israël ook voor de VS het beste is. "Waarom zou een Joodse Amerikaan niet mogen zeggen: 'De belangen van Amerika en Israël lopen op dit punt uiteen - en voor mij weegt dat van Israël zwaarder?' Dat maakt van hem of haar toch nog geen spion voor Israël, een landverrader? Ik zou zeggen: het maakt van de spreker een oprechter mens."

Volgens Hillel Halkin, die zelf in Israël is gaan wonen, is het voor Joden in de VS prettiger, en veiliger ook. Maar daar voel je wel meer loyaliteitsconflicten. "Dat kan gewoon niet anders en daar verander je ook niets aan.

Dat is nu precies de last die je draagt als Jood in de diaspora. Ik geloof niet dat het nodig is om dat statistisch te onderbouwen met een opiniepeiling. Maar ik zie evenmin waarom je deze kwestie onder het tapijt zou moeten vegen."

Lees ook het essay: De verboden vraag: Joden, aan welke kant staan jullie eigenlijk?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden