Katholiek dankzij de badgasten

Strandkerken | Op het protestantse Schouwen-Duiveland waren katholieken van oudsher onzichtbaar. Totdat in 1959 de strandkerk in Burgh-Haamstede verrees. Duizenden badgasten bezoeken sindsdien de mis.

Strandkerk Burgh-Haamstede. Dat klinkt zonnig en ontspannen. En zo is de sfeer ook deze zondagmorgen in Onze Lieve Vrouw op Zee. De gelovigen zijn zomers gekleed, sommigen zelfs in korte broek en op slippers. Vóór ons zit een Duits gezin met twee kinderen. Ze zijn, net als het merendeel van de honderd aanwezigen, op vakantie op Schouwen-Duiveland.

In zijn preek voelt priester Verdaasdonk de vakantiestemming in de Zeeuwse kerk feilloos aan: "De buurman die tijdens je vakantie op je huis past, mag je zien als een engel van God." En in de voorbede bidt lectrice Henny Wichgers: "Wilt U ook zijn met hen die niet op vakantie gaan. Dat ze in hun omgeving toch iets van mensenliefde mogen ervaren." Een sobere viering. Zonder koor, en zelfs zonder organist (die heeft zich die ochtend afgemeld, zo horen we). Tijdens de collecte klinkt vanaf een bandje wel het 'Ave Verum Corpus' van Mozart.

Speciaal voor katholieke vakantiegangers werd in 1959 deze strandkerk gebouwd. Voor de autochtone eilandbewoners, bijna zonder uitzondering protestant, was het wel even wennen, zo'n enorm katholiek godshuis in het dorp. En het bleef niet bij Burgh-Haamstede. Ook in het even verderop gelegen Renesse verscheen in 1968 een katholieke toeristenkerk. "Zonder badgasten hadden we nooit zulke grote kerken kunnen bouwen", vertelt Verdaasdonk (86) na de mis.

In 2009, toen de strandkerk een halve eeuw bestond, schreef hij een herdenkingsboekje onder de wat cryptische titel: 'Veertig jaar en meer 'kerken' in Haamstede'. Het is tevens een geschiedschrijving van het katholicisme in de Westhoek, zoals dit deel van Schouwen heet.

De eerste 'officiële' katholieken, zo blijkt uit het werkje, deden in 1935 hun intrede. Het waren barbier-kleermaker Anthon Simons en zijn vrouw. Bij de geboorte van hun dochtertje werd een priester opgetrommeld uit Zierikzee die het kind ten huize van de ouders doopte. Deze heilige mis in Haamstede was de eerste sinds honderden jaren in de Westhoek. In de oorlog arriveerde een nieuwe groep katholieken: arbeiders uit Brabant die door de Duitsers op Schouwen te werk waren gesteld.

Niet zo soepel

Dominee Saraber van Burgh was zo aardig om de consistoriekamer van zijn kerk voor missen beschikbaar te stellen. Niet alle hervormde predikanten waren zo soepel, weet Verdaasdonk. "Dominee Den Hollander in Haamstede was stroef en terughoudend. Hij wilde geen missen toestaan." In Renesse konden de dwangarbeiders wel in de hervormde kerk terecht, zij het, zo noteert de emeritus, onder typisch protestantse voorwaarden: geen beelden, en wierook alleen als 'wij' (de hervormden) er geen last van hebben.

Een eigen kerkgebouw was nog ver weg. Na de oorlog volgde een lange zwerftocht langs garages, hotels en bakkerszaken. Totdat in de jaren vijftig als een geschenk uit de hemel de katholieke badgast uit Brabant, Duitsland en in mindere mate Limburg zijn intrede deed. "Destijds was slechts 4 procent van de Schouwenaren katholiek. Het is aan de toeristen en de voorgangers te danken dat het katholicisme hier een beetje is ingeburgerd", vertelt Verdaasdonk. Kerkbestuurder Piet Remijn (79) haast zich te verklaren dat de samenwerking met de protestanten nu uitstekend is. "We werken in de Westhoek met acht kerken samen."

Maar destijds ging de bouw van de strandkerk niet van een leien dakje. Grond werd moeizaam verworven, en toen er eindelijk aan de Kloosterweg een terrein was aangekocht, mocht er niet worden gebouwd. Architect Van der Lubbe schreef in augustus 1955 ten einde raad aan toenmalig pastoor Dekker: "Ik meen dat het nu toch - al is dit niet uitgesproken - pertinent duidelijk is dat men in het protestantse Haamstede beslist geen katholieke nederzetting wil dulden." De kerkeraad van de christelijk gereformeerde kerk tekende zelfs bezwaar aan vanwege angst voor geluidsoverlast.

Het rijke roomse leven

Maar in juli 1959 was het wonder dan toch daar. Bisschop Baeten van Breda zegende het nieuwe godshuis (kosten 200.000 gulden) aan de periferie van Haamstede plechtig in. Het rijke roomse leven op Schouwen kon beginnen. "Och, wat een tijd was dat", herinnert Verdaasdonk zich verheugd. "We hadden drie of vier missen op een zondag met in totaal soms meer dan vierduizend gelovigen. Acolieten uit Zierikzee kwamen hier het verkeer regelen." Rond 1960 werd zelfs aan de Rotterdamse Tramweg Maatschappij gevraagd of de lijndiensten niet wat beter op de mistijden konden aansluiten. Het antwoord was: alleen als je ervoor betaalt.

De strandkerk pikte nog net het laatste graantje mee van de katholieke bloei. Na 1965 ging het gestaag bergafwaarts met de kerkgang. Van de 4000 bezoekers van vroeger zijn er nu nog zo'n kleine honderd over. Hoe lang zal de Onze Lieve Vrouw op Zee nog bestaan? Zusterkerk De Ark in Renesse ging in 1996 al definitief uit de vaart. In hetzelfde jaar werd de Stichting Katholieke Toeristenzielzorg in Zeeland opgeheven.

Lectrice Wichgers (72), ooit in Haamstede begonnen als badgast en er blijven plakken, is niettemin optimistisch. "Eigenlijk gaat het hier nog steeds best goed. Dat geldt ook voor de andere strandkerken buiten Schouwen: in Vrouwenpolder, Dishoek, Westkapelle en Cadzand." Kerkbestuurder Remijn: "En de collectes zijn prima, hoor. Toeristen geven veel. Een Duitse badgast heeft ons zelfs een glas-in-loodraam van Maria op Zee geschonken." Verdaasdonk: "Het zit hier zomers voller dan in de 'gewone' katholieke kerk in Zierikzee, dat klopt, maar ik denk dat we de strandkerk 's winters niet langer kunnen openhouden. Met twintig autochtone Haamsteders in de mis red je het niet."

Hoe anders was het toen. Gelovigen verdrongen zich op de patio buiten de kerk. "Zoals alle Zeeuwse toeristenkerken was dit een openluchtkerk", legt Wichgers uit. Zichtbaar is nog de open hof met de rondgaande overdekte galerij. Maar de glazen deuren achter het altaar zijn vervangen door metselwerk. "Vroeger gingen die deuren zondags open en kon je vanaf de patio de dienst volgen", memoreert Wichgers. Remijn: "Mijn vrouw en ik stonden hier met onze dochter in het reiswiegje." Wichgers: "Het was een heel speciale sfeer, dat buiten zingen in het zonnetje, moeders met spelende kinderen. Echt vakantie."

In de Onze Lieve Vrouw op Zee is het vooral op zomerse zondagen druk. FOTO PHIL NIJHUIS

De kerkeraad van de christelijk gereformeerde kerk tekende zelfs bezwaar aan vanwege angst voor geluidsoverlast

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden