Kathedrale markt met een knipoog

interview | Kunstenaars vertellen in de serie De Schepping hoe hun werk tot stand komt. Vandaag architect Winy Maas over de Markthal in Rotterdam. Koningin Máxima opent morgen deze overdekte voedselmarkt, waarvan het dak wordt gevormd door een 40 meter hoge boog van 228 appartementen.

Waarom beginnen journalisten vaak over dingen die niet goed gaan, tegenvallers, teleurstellingen?" Architect Winy Maas vraagt het op vriendelijke toon. "Het is geen verwijt hoor, maar het valt me altijd op."

Het interview is nog maar net begonnen. En meteen moet de turbo erop, want Maas had vertraging en moet eerder weg dan was afgesproken. Het eerste onderwerp dat in sneltreinvaart aan de orde komt, is de nog tegenvallende verkoop van de appartementen in de Markthal. Maar de huurwoningen en penthouses lopen wel goed, benadrukt de architect. Vervolgens switcht het gesprek naar de mogelijke overlast (stank en herrie) voor de bewoners. En als daarna de vraag volgt wat er nog meer niet is gegaan zoals hij had gewild, komt Maas met zijn opmerking over journalisten.

Maar die vragen liggen toch voor de hand? Iedereen die dit spectaculaire gebouw ziet, wil meteen weten hoe het is om te wonen boven 96 marktkramen, die zeven dagen per week van 10.00 tot 20.00 uur open zijn?

"Natuurlijk speelt de angst voor overlast, stank en herrie mee bij mensen die daar best zouden willen wonen. Ik snap ook wel dat potentiële kopers het even willen aankijken tot de Markthal loopt."

Daarom begin ik er ook over. Zit je dan niet de hele dag in de stank van de viskraam? En word je niet elke ochtend voor dag en dauw wakker van de marktkooplui die hun kramen bevoorraden?

"Nee, er is geen overlast. Er zijn buffers ingebouwd. De aanvoer van de spullen vindt ondergronds plaats. Daar bevinden zich ook de koelcellen voor vis, groente en fruit. De ondernemers gaan vandaar met hun waren met de lift naar boven naar hun kraam. Maar dit is een markthal en op de markt zelf moet je wel iets ruiken, de geuren van vis, kruiden, vers vlees. Die sensatie hoort bij een markt, al moeten die geuren natuurlijk niet 'te' zijn. Daarom zit er boven elke kraam ook een huif en in de viskraam ligt de vis uiteraard op ijs. Daarnaast is er een ventilatiesysteem. En om geluidsoverlast te voorkomen zijn de appartementen voorzien van dikke driedubbele ramen."

Kunnen de ramen niet open?

"Nee, dat lukte niet. In ons ontwerp konden de ramen wel open. We zagen het al helemaal voor ons: moeder die uit het raam hangt en naar haar kinderen beneden roept om een visje mee te nemen. Het lijkt me ook heerlijk om de geuren en de drukte van de markt op te snuiven. En als je dat niet wilt, houd je de ramen dicht. Ik heb er lang over gepraat met Hans (Hans Schröder, directeur van ontwikkelaar Provast), maar er waren bezwaren over brandveiligheid en ook was men bang dat mensen dingen naar beneden zouden gaan gooien. Flauwekul natuurlijk, dat gebeurt toch ook niet bij gewone flats? Ik vind het jammer, al houden de bewoners natuurlijk wel dat prachtige uitzicht op de hal."

Tien jaar geleden kwam de gemeente Rotterdam met het idee voor een overdekte markthal, aansluitend op de markt op de Binnenrotte. Daar moesten ook een parkeergarage en woningen bij komen om meer leven te brengen in dit deel van de binnenstad. Het bureau MVRDV won samen met Provast, de ontwikkelaar, de besloten ontwikkelaars/architectenprijsvraag met een eigenzinnig ontwerp. Waar de andere architecten met schetsen kwamen voor een hal en daarnaast een appartementencomplex, presenteerde MVRDV een kathedraalachtig gebouw.

Hoe kwam u op dat idee?

"Net zoals wij nu hier zitten te praten. De een zegt wat, de ander reageert en zo ontstaat er iets. Het idee van de gemeente ging uit van twee schijven met woningen en daartussen een halletje. Maar als je naar de Binnenrotte kijkt, dat gigantische plein, zelfs nog groter dan het Rode Plein en het Tiananmenplein, snap je dat je daar iets monumentaals moet hebben, eerder een kathedraal dan een scharrelig halletje."

Maas maakt met zijn handen een U-vorm. "Zo zag het voorstel van de gemeente eruit: een hal en aan weerszijden woningen en daaronder een parkeergarage. Maar als je die U-vorm omdraait, krijg je een boog, zoals de Romeinen die bouwden. Binnen twee weken lag er een schets op tafel."

Met de Markthal erbij is het nu wel een allegaartje aan architectuurstijlen aan dat plein. De paalwoningen van Piet Blom, de Centre-Pompidou-achtige bibliotheek, dat gebouw in de vorm van een reusachtig potlood, de eeuwenoude Laurenskerk....

Met een grote grijns: "Ja, maar dát is Rotterdam. Dit kan ook alleen in een stad die voor een groot deel platgebombardeerd is. Het mooie van Rotterdam vind ik dat het inziet dat er verschillende manieren zijn om de stad weer op te bouwen. Er is hier niet één regel, Rotterdam betuttelt niet. Die paalwoningen vind ik geweldig. Dat potlood heeft ook iets hilarisch en de bieb, heel aandoenlijk hoe Van den Broek en Bakema hebben geprobeerd Centre Pompidou na te bootsen. En de Markthal staat daar met een heel grote smoel naar dat veel te grote plein."

De Markthal zal veel mensen trekken, maar wordt het na 8 uur 's avonds toch niet weer een uitgestorven boel op die grote vlakte?

"We hadden heel graag ook de omgeving aangepakt, maar dat zat er niet in. Er zijn aan de randen hier en daar al wel restaurants en terrassen bij gekomen, maar dat is niet genoeg. Ook liggen er plannen klaar voor de bouw van nog een paar grote jongens, wooncomplexen. Maar er moet nog veel meer bij. Van mij mag het daar helemaal dichtgroeien. Aan de noordkant is dat al voor elkaar, daar zitten drie scholen en die kinderen kijken zo de markthal binnen. Wat ik zo geweldig vind, is dat de schoolpleinen op het dak liggen. Prachtige oplossing is dat. Ik hoop dat zich ook nog woningen, restaurantjes en uitgaansgelegenheden tegen de Markthal aan gaan vlijen, zoals je dat ook ziet bij de Sint Bavokerk in Haarlem. Ik hoop echt dat dat gebeurt."

Meent u dat? Architecten willen toch nooit dat hun ontwerp uit het zicht verdwijnt of dat er iets tegenaan wordt gebouwd?

"Nogmaals: het mag van mij daar echt helemaal dichtgroeien. Ook bovenop de Markthal mogen van ons wel wat huizen worden gebouwd. Ja, dat meen ik. Er zijn architecten die de bewoners van hun gebouwen zouden willen verbieden om bakken met geraniums aan het balkon te hangen. Omdat dat afbreuk doet aan hun ontwerp. Wij hebben dat niet."

Geldt dat ook voor de binnenkant van de Markthal?

"De stalletjes zijn door een andere architect gedaan, Mark van der Geest. Maar de ondernemers mogen hun kraam aankleden naar eigen smaak. Ik ben net nog wezen kijken. Sommigen houden het heel strak, maar ik zag ook Turkse en Marokkaanse markthandelaren die de boel versierd hebben met gouden tierlantijnen. Geweldig, die explosie van kleuren, zoals dat hoort bij een markt. Met als hoogtepunt het plafond van 11.000 m2 met 4500 glaspanelen, waarin een gigantisch kunstwerk is geprint van de kunstenaars Arno Coenen en Iris Roskam. Het verbeeldt alle produkten die op de markt te koop zijn, bloemen, planten, groenten, fruit, brood, maar ook dieren."

"Er zitten ook verwijzingen in naar de toekomst van onze voedselproductie, zoals een enorme groenteflat, een ontwerp van ons bureau. Dat urban farming is natuurlijk wel romantisch, maar als we in de toekomst in de stad ons voedsel willen verbouwen, zal dat toch op een manier moeten gebeuren die minder beslag legt op de ruimte. Ik had er ook ons ontwerp voor Pig City, een varkensflat in de stad, in gewild. Maar dat is helaas afgewezen."

Waarom?

"Varkens zouden bepaalde bevolkingsgroepen kunnen kwetsen. Ik vind dat een beetje flauw, maar we moesten ons erbij neerleggen. Koeien mochten wel, maar er zitten helaas geen vleeskoeien bij. Er zit ook een diaprojectie in het plafond, waarbij je van alles uit die hoorn des overvloeds naar beneden ziet dwarrelen. We hebben wel lang nagedacht over wat dat kunstwerk moest uitstralen. Het mocht niet te elitair worden, geen Harrods of Marqt, dat past niet bij Rotterdam, maar ook geen Hema."

Maar de buitenkant van het gebouw is echt helemaal jullie ontwerp?

"Ja, net als de basis van het interieur overigens. Voor de gevel wilde de opdrachtgever natuursteen. Hij kwam met zo'n witte steen die je wel kent van die afschuwelijke badkamers. We hebben toen deze grijze variant voorgesteld. Dezelfde die de gemeente Rotterdam gebruikt voor de bestrating. Eigenlijk loopt de stoep nu als het ware door over het gebouw en is het nu nog meer van Rotterdam geworden. En het is een beetje in de stijl van de wederopbouwarchitectuur van Maaskant. Dat grijs dient ook als tegenwicht tegen die kleurenexplosie binnen. "

De Markthal wordt nu al een icoon genoemd, net zoals het nieuwe station van Rotterdam en het gebouw De Rotterdam van Rem Koolhaas. Terecht?

"Het woord icoon heeft de afgelopen jaren een heel andere, negatieve lading gekregen in de architectuur. In de zin van megalomaan, protserig, een synoniem voor geldverspilling. Voor mij heeft het altijd de betekenis gehouden van voorbeeldig, leidend, iets dat bewondering oproept. We zijn doorgeslagen in de verdoemenis van het woord icoon. Het hoeven ook niet altijd spraakmakende gebouwen te zijn. Ook de Nieuwe Binnenweg in Rotterdam die heel mooi is opgeknapt, zie ik als een icoon. En ja, de Markthal is ook een icoon hopelijk."

En mogen we u dan ook weer een sterarchitect noemen? Om nog maar een woord te noemen dat onder invloed van de crisis in de architectuur taboe was.

"Ja, ik heb niets tegen die kwalificatie. Je hoeft toch je eigen kwaliteiten niet neer te sabelen?"

Wat maakt uw ontwerpen zo goed dat u er een sterrenstatus mee verdient?

"Onze gebouwen roepen altijd vragen op. En er zit altijd humor in, en ook een zekere relativering. Laat ik dat eens uitleggen aan de hand van het vakantiehuisje dat we hebben ontworpen voor de filosoof Alain de Botton in Engeland. Hij vroeg om een authentiek schuurtje, want hij wilde niet prins Charles op z'n dak krijgen, die erg voor traditionele bouwstijlen is. Het huisje raakt aan de onderkant maar voor de helft de grond, waardoor het lijkt te wiebelen en balanceren, wat natuurlijk ook raakvlakken heeft met het gedachtengoed van deze filosoof. Maar daardoor kunnen de fazanten er gewoon onderdoor lopen, wat protesten van natuurbeschermers voorkwam. Zo'n wiebelend huisje roept vragen op over het comfort, maar dat past ook wel bij een vakantiehuisje. Er zit ook iets van humor in en ironie. Door als architect een wiebelend huisje te ontwerpen, laten we ook zien dat we ons eigen werk kunnen relativeren."

Relativeren?

Ja, je moet jezelf ook kunnen plaatsen als architect. Wat hebben we nou helemaal gebouwd voor De Botton: 't is niet meer dan een schuurtje dat ook nog maar half blijft staan." Lachend: "En toch is het zo bekend geworden."

En de Markthal?

Dat is ook een knipoog naar de architectenwereld. Want wat hebben we daar nou neergezet? Niet meer dan een boog over een straat. Veel architecten willen een Gesammtkunstwerk bouwen, een Beurs van Berlage. Daar is niets op tegen. Maar ik vind het minimaal zo stoer om ook ruimte open te laten voor anderen. Natuurlijk moet je wel sturen als architect, maar als dat alleen maar de opinie van één architect is, wordt het al gauw een kunstwerk. Wij vinden het juist de kunst om ook dingen niet zelf te doen."

Winy Maas

Winy Maas (1959, Schijndel) studeerde landschapsarchitectuur in Boskoop en daarna architectuur en stedebouwkunde in Delft. Hij werkte enkele jaren bij het bureau OMA van Rem Koolhaas in Rotterdam. In 1992 richtte hij met zijn studievrienden Jacob van Rijs en Nathalie de Vries MVRDV op. De letters staan voor hun achternamen.

MVRDV is gevestigd in Rotterdam-Delfshaven en heeft daarnaast een vestiging in Shanghai en binnenkort ook in Parijs. Ruim 90 procent van de omzet komt uit het buitenland.

In Nederland ontwierp MVRDV onder meer Villa VPRO in Hilversum, het appartementencomplex Silodam in Amsterdam, bibliotheek de Boekenberg in Spijkenissse en de Glazen Boerderij in Schijndel. De internationale doorbraak kwam met het Nederlandse paviljoen voor de Wereldexpo 2000 in Hannover. Het paviljoen verbeeldt het Nederlandse landschap van polders, molens en bomen, gestapeld als een flat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden