Kastelen uit de mottenballen

Op welk kasteel kan ik trouwen? Welk landgoed laat honden toe? Het antwoord op zulke vragen is op de nieuwe website van Stichting KBL zo gevonden. De site biedt het eerste landelijke overzicht van de 800 kastelen, historische buitenplaatsen en landgoederen die Nederland rijk is.

Kastelen, buitenplaatsen en landgoederen zijn markante merkstenen in het Nederlandse landschap. Tegelijkertijd zijn deze monumenten in de beleving van veel Nederlanders obscure plekken, schimmige getuigen van een geschiedenis die weinigen meer kennen. Mooi om naar te kijken, maar ze stralen een afstandelijkheid uit die grenst aan ontoegankelijkheid.

Voor René Dessing was dat niet anders, tot hij tien jaar geleden, samen met zijn vriend bewoner mocht worden van zo'n statige buitenplaats. Sinds hij de trotse 'heer' is van het uit 1632 stammende Huis te Manpad in Heemstede, is zijn nieuwsgierigheid naar de vergeten geschiedenis van historische buitenplaatsen, kastelen en landgoederen gewekt.

Van de vermoedelijk 6000 historische buitenplaatsen die Nederland ooit telde, zijn er 552 bewaard gebleven. "In deze buitenplaatsen komen de monumentale driften van onze voorouders tot uiting", zegt Dessing. Als kunsthistoricus kent hij de parels van de 17de-eeuwse schilderkunst op zijn duimpje. "Die artistieke schat is terecht onze nationale trots. Maar de 17de-eeuwse architectuur van de buitenplaatsen is in wezen net zo'n monumentale kunstvorm als de schilderijen uit die tijd. Ons cultuurgroene erfgoed, zoals ik die monumenten in het groen noem, verdient eenzelfde trots als onze schilders."

Dessing heeft de afgelopen jaren niet stilgezeten. Hij verdiepte zich in de geschiedenis van de vergeten monumenten en nam het initiatief voor het nationale themajaar Historische Buitenplaatsen in 2012. De activiteiten in dat jaar trokken een groot publiek en brachten de buitenplaatsen meer bekendheid. Maar Dessing mikt op blijvende belangstelling en een groter maatschappelijk draagvlak om het voortbestaan van dit erfgoed te garanderen. "Er zijn 552 buitenplaatsen, 150 historische landgoederen en zo'n 100 kastelen en kasteelruïnes in Nederland. Veel monumenten hebben een eigen website, maar enige onderlinge samenhang ontbrak tot voor kort. Het aanbod was zo versnipperd dat het vrijwel onvindbaar was."

Digitaal portaal

Met de oprichting in 2014 van de Stichting digitaal portaal Kastelen, Buitenplaatsen, Landgoederen (sKBL), waarvan Dessing directeur is, kwam daarin verandering. Samen met vrijwilligers heeft hij het afgelopen jaar hard gewerkt aan het digitale portaal www.skbl.nl, dat sinds eind vorig jaar online is. "We zijn er nog mee bezig, de lijst is nog niet volledig, maar een stuk of 700 objecten staan inmiddels op de site, inclusief praktische informatie over bezoekers- en gebruiksmogelijkheden. Met handige zoeksleutels kun je, per provincie of in het hele land, zoeken naar B&B's, trouwlocaties, horeca, wandelmogelijkheden, tuinexcursies, museale collecties, landgoedwinkels, buitenactiviteiten enzovoorts."

Surfend op de nieuwe, gebruiksvriendelijke site, gaat er voor de cultuurgroene leek een wereld open. Ooit gehoord bijvoorbeeld van 't Gasthuis in Bemelen, net onder Maastricht, waar je kunt overnachten in het schilderachtige buitenverblijf? Of van de B&B in Kasteel Ophemert? En dan al die prachtlocaties waar je kunt trouwen! In 't Huys Dever in Lisse bijvoorbeeld, Kasteel Bouvigne in Breda of de Dekemastate in het Friese Jelsum?

Onvoorstelbaar eigenlijk, vindt Dessing, dat dankzij de nieuwe site al die fraaie historische locaties waaraan ook voor het publiek zoveel te beleven is, pas in 2014 voor het eerst als samenhangend geheel zijn ontsloten. "Alles wat ik doe op dit gebied, lijkt wel voor het eerst: het Jaar van de Historische Buitenplaatsen in 2012, de 'Nationale gids Historische Buitenplaatsen' die ik in datzelfde jaar met Jan Holwerda schreef, recent de website van de sKBL en vandaag het verschijnen van mijn boek over de Amsterdamse buitenplaatsen."

En dat terwijl er in al die huizen zoveel fascinerende geschiedenis schuilgaat. "In Huis te Manpad bijvoorbeeld, waar wij nu wonen, is in de 19de eeuw door de schrijver-politicus Jacob van Lennep de Amsterdamse duinwaterleiding opgericht. En in de 17de eeuw kwamen de kunstschilders Bartholomeus van der Helst en Judith Leyster hier over de vloer. Rembrandt heeft het duinlandschap van Bloemendaal getekend met daarin de buitenplaats Saxenburg. De Amsterdamse eigenaar van Saxenburg had de schilder het Rembrandthuis verkocht. Op buitenplaats Hartekamp, een paar huizen verderop hier, heeft begin 18de eeuw Linnaeus gewerkt als lijfarts van George Clifford. Je kunt wel zeggen dat de hele geschiedenis van Nederland terugkomt op de buitenplaatsen."

Stinzenplanten

En dan hebben we het nog niet over het monumentale groen gehad, dat deze droomhuizen van de 17de-eeuwse rijke burgers omzoomt. "Duurzamer groen is er niet te vinden", meent Dessing. "De linden bij ons huis bijvoorbeeld zijn 300 jaar oud. En denk aan de stinzenplanten en andere bijzondere flora en fauna die bij buitenplaatsen bewaard is gebleven. Je hebt het dan wel over vele tienduizenden hectaren natuurgebied, die eeuwenlang onveranderd is gebleven." Redenen te meer om de krachten te bundelen en onderling samen te werken. Het is toch te gek, vindt Dessing, dat de kastelen in dit land onderling nauwelijks contact hebben. "Zelfs de circa veertig kasteelmusea werken niet of nauwelijks samen in een landelijk verband."

Doordat de overheid haar natuur- en landschapsbeleid decentraliseert naar de provincies, ontstaat volgens hem het gevaar dat er 'twaalf Luxemburgjes' ontstaan, die elk hun eigen beleid voeren. "Dat maakt het risico van versnippering nog groter. De ene provincie kan besluiten alle aandacht te geven aan haar kastelen, buitenplaatsen en landgoederen, terwijl de andere er veel minder belang aan hecht."

Bij het landelijke netwerk dat Dessing met zijn stichting KBL wil bereiken, hebben de provincies Noord- en Zuid-Holland, Utrecht en Gelderland zich tot zijn vreugde al aangesloten. "De voor cultuurgroen erfgoed belangrijke provincie Overijssel lijkt vooralsnog onbereikbaar. Ik hoop van harte dat zij zich ook willen aansluiten." Direct betrokkenen - eigenaren, bestuurders en directies - kunnen zich aansluiten bij de Vrienden van sKBL, om elkaar te ontmoeten, kennis op te doen en te leren van elkaars inzichten en ervaringen.

De komende tijd gaat René Dessing de boer op om lezingen te geven. 4 maart is hij in boekhandel Blokker in Heemstede, 24 maart in Kasteel Loenersloot en 16 april in de oude Lutherse Kerk in Edam.

Meer lezen over buitenplaatsen

Van de talrijke buitenplaatsen die Amsterdamse kooplieden en regenten tussen de 17de en 20ste eeuw buiten de hoofdstad als zomerverblijven lieten bouwen, zijn er nog zo'n zestig overgebleven. De meeste zijn te vinden in Kennemerland, het Gooi, 's Graveland en langs de Vecht, Angstel en Amstel. In het boek 'De Amsterdamse buitenplaatsen, een vergeten stadsgeschiedenis' (Uitgeverij Matrijs, euro19,95), dat vanmiddag in Château Marquette in Heemskerk wordt gepresenteerd, geeft kunsthistoricus René Dessing, directeur van de Stichting Kastelen, Buitenplaatsen, Landgoederen, een overzicht van deze lusthoven en hun vaak bewogen geschiedenis. Ook is erin te vinden welke buitenplaatsen tegenwoordig als museum toegankelijk zijn, waar je kunt wandelen, trouwen, feestvieren, een concert bijwonen of aan activiteiten deelnemen, zoals schildercursussen en tuinexcursies.

Samen met Jan Holwerda schreef René Dessing in 2012, het Jaar van de Historische Buitenplaatsen, de 'Nationale gids Historische Buitenplaatsen' (Stichting Uitgeverij Noord-Holland, euro 19,95). In deze gids geven de auteurs een beknopte historische beschrijving, per provincie, van alle 552 van rijkswege erkende historische buitenplaatsen in Nederland. Van elke buitenplaats is in de gids een foto opgenomen, indien beschikbaar een website-adres, en informatie over de (mate van) toegankelijkheid.

Kasteel, buitenplaats of landgoed?

Groeneveld in Baarn, sinds 1940 eigendom van Staatsbosbeheer, wordt een kasteel genoemd. Ten onrechte: het is een klassieke buitenplaats, gebouwd aan het begin van de 18de eeuw, en die gehele eeuw in bezit van Amsterdamse kooplieden. Het verschil tussen een kasteel en een historische buitenplaats of een landgoed is niet spijkerhard te definiëren, maar er is een onderscheid.

Een kasteel is een eeuwenoud, zelfstandig versterkt bouwwerk dat werd bewoond door een adellijke familie of door een militair garnizoen. In Groningen wordt een kasteel een borg genoemd, in Friesland een state of stins en in Oost-Nederland een havezate. Nadat de kastelen hun militaire verdedigingsfunctie hadden verloren, werden ze vaak als buitenverblijf gebruikt. Bij sommige kastelen hoorde zoveel land dat ze konden uitgroeien tot een landgoed.

Een landgoed is meestal een deels natuur- en deels agrarisch gebied, met meerdere hectaren landerijen en tuinen. Op een landgoed staat ook bebouwing. Dat kan een buitenplaats zijn, een kasteel, landhuis, kerk en een of meer (pacht)boerderijen. Anders dan een landgoed, heeft een buitenplaats van oorsprong geen of nauwelijks verdienmodellen.

Een historische buitenplaats is een monumentaal huis, vaak met bijgebouwen, dat een geheel vormt met een omliggende tuin of park. Buitenplaatsen werden tussen 1600 en 1920 gebouwd en bewoond door rijke stedelingen, vaak kooplieden en regenten, die er de zomer doorbrachten en zo de stinkende stad konden ontvluchten. Buitenplaatsen waar de oorspronkelijke eenheid van huis en tuin, park of bos bewaard is gebleven, worden complex historische buitenplaatsen genoemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden