Kasteeltuin gaat terug in de tijd

Wie zondag een uitje zoekt op Open Monumentendag kan naar het parkbos van Kasteel Eerde, dat 300 jaar bestaat. Elke laan, elke boom is met de passer uitgemeten.

Voor de vierde keer op rij stelt Natuurmonumenten in de maand september een deel van het monumentale bezit in haar natuurgebieden open voor publiek. De organisatie - met 550 monumenten in beheer de grootste particuliere monumenteneigenaar van Nederland - zet zondag op Open Monumentendag kasteel Eerde extra in het zonnetje.

In het kasteel zetelt een internationale school en daarom is het zelden opengesteld. Zondag is bezoek welkom. Want het jachtslot uit 1715 en bijbehorende landgoed in Ommen, sinds 1986 eigendom van Natuurmonumenten, bestaat 300 jaar en dat wordt, zegt boswachter Henk Steen, 'met een knalfeest gevierd'. De voorname bel-etage van dit Hollands-classicistische slot met zijn strikt symmetrische bouw en indeling is open voor bezichtiging en bezoekers kunnen uitleg krijgen over het interieur.

Het destijds voor de rijke landheer en succesvol militair Johan Werner van Pallandt (1655-1741) gemaakte hemelbed zullen ze er niet meer aantreffen. De laatste kasteelheer uit het adellijke geslacht, baron Philip van Pallandt, deed het kostbare en zeldzame bed in 1926 cadeau aan het Rijksmuseum in Amsterdam. Wel te zien zijn onder meer de bijzondere zwevende trap in de hal en de grote ontvangst-, eet- en feestzalen met de pas gerestaureerde schilderijen en de 300 jaar oude wandtapijten met Romeinse mythologische voorstellingen.

In de toekomst zullen de hal en de zalen vaker te bezichtigen zijn, verwacht boswachter Steen. "Want, in overleg met de internationale school, is de bel-etage nu vrij voor Natuurmonumenten. De vierkante meters die de school hierdoor verliest, worden gecompenseerd door het nieuwe lesgebouw dat in en half onder de oude moestuin is gebouwd." Het dak van de school steekt schuin omhoog vanuit de tuin. Beplant met gras, struiken en bloemen, gaat het op in de omgeving. "Vanuit de lucht is alles groen en kun je niet eens zien dat hier een gebouw staat", zegt Steen.

Geen enkel archief

Behalve het nieuwe schoolgebouw en de bovenverdiepingen van het kasteel vallen ook de twee bijgebouwen van het slot buiten de bezichtiging. Eertijds in gebruik als stallen voor de koeien, varkens en paarden, en later als personeelsverblijven, wonen daar nu de leerlingen van de International School Eerde - een van de laatste kostscholen van Nederland.

Buiten treedt zondag een bigband op en zijn er activiteiten voor kinderen zoals bijenhotels maken, touw knopen en een blote voetenpad. Ook organiseert Natuurmonumenten excursies naar het parkbos, dat de komende jaren in de originele achttiende-eeuwse staat wordt hersteld. "Lange tijd hebben we in het duister getast over de indeling van het landgoed," vertelt Steen, "omdat we over geen enkel archief beschikten. In 1913 vererfde Rudolf van Pallandt landgoed Eerde aan zijn verre neef Philip, die het aanvaardde 'zonder vermogen'. Dat betekende zonder geld maar ook zonder administratie. Misschien zwerven de archieven van Eerde nog wel ergens rond in de familie, maar wij hebben er nooit iets van gezien. Daardoor konden we bij het beheer ook geen rekening houden met de bijzondere maatvoering van het parkbos. Toen we bijvoorbeeld in 1990 langs de Kasteellaan bomen vervingen, hebben we fouten gemaakt bij de herbeplanting."

Een onderzoek in 2012 naar het plantverband van de oude bomen op het landgoed door SB4 Bureau voor Historische Tuinen, Parken en Landschappen uit Wageningen, bracht aan het licht dat het hele parkbos is bemeten met Rijnlandse lengtematen, een oude maatvoering uit de tijd van voor het door Napoleon geïntroduceerde metrieke stelsel. Een Rijnlandse voet is 31,4 centimeter en een Rijnlandse roede is 3,767 meter (12 voet).

"Veel bomen op het landgoed bleken in vierkantverband op anderhalve Rijnlandse roede uit elkaar te staan. De zorgvuldigheid waarmee het park destijds is uitgezet, is te vergelijken met de paleistuin van Het Loo: alles is tot op de millimeter nauwkeurig bemeten," zegt Steen vol ontzag voor de rijke cultuurhistorie van het landgoed dat hij beheert.

Alle lanen in het park staan haaks op elkaar of in een hoek van 45 graden en bij de indeling van het park is het principe van de gulden snede, de perfecte verhoudingen van het menselijk lichaam, in acht genomen. Steen laat een plattegrond zien en wijst aan: "Het huis is het hoofd, de beukenlaan evenwijdig aan de slotgracht de schouders, de kaarsrechte oprijlaan naar het slot, de Kasteellaan, is de ruggegraat, de autoweg van Ommen naar Den Ham zit op heuphoogte, de benen zijn het verlengde van de Kasteellaan en de voeten komen uit bij een heideveldje. Vroeger was dat ook een zichtlijn van het kasteel tot aan het heideveldje. Het laatste stuk, de benen, is helemaal dichtgegroeid, maar dat gaan we weer openmaken."

Herstel van de oude indeling

Ook het oorspronkelijke karakter van drie van de vier parkbosvakken is dankzij het onderzoek van SB4 nu bekend. Daarmee kan dus rekening worden gehouden bij het toekomstige beheer. Het gaat om een vak in quinconce-stijl, met een plantverband in vieren zonder vijfde boom in het midden, een vak in rococostijl en om een parkbosvak met een kommavijver.

"Het rococovak lijkt erg op de Engelse landschapsstijl," zegt Steen, maar is het niet. SB4 heeft door het nemen van grondmonsters de originele padenstructuur herontdekt: alles blijkt secuur met de passer te zijn uitgemeten."

Herstel van de oude lanen- en parkindeling is ook van belang voor de parkbosfauna. "Voor wielewalen bijvoorbeeld zijn vooral de oudere eikenbomen aantrekkelijk, terwijl voor vleermuizen de structuur van de lanen belangrijk is om te jagen en zich te kunnen oriënteren."

Om beurten zullen de parkbosbossen worden 'teruggezet in de tijd'. "Dat betekent in een keer alles tegen de grond wat er in een vak staat, en dan vernieuwen volgens het oude plantverband. Dat klinkt heel rigoureus, maar beheren is nu eenmaal teruggaan in de successie, om te behouden wat je nu hebt."

De wettelijk verplichte flora- en faunacheck is bijna klaar. Overal in het gebied zijn vleermuiskasten opgehangen. "Vleermuizen willen best migreren naar die kasten, is uit onderzoek gebleken. Nu nog de gemeentelijke vergunningen", zegt Steen, "en dan hebben wij hier in 2020 weer een walhalla voor de dieren gecreëerd en een uniek stuk groene cultuurhistorie in ere hersteld."

Scouts, theosofen, quakers en nazi's

Onder baron Philip van Pallandt, de laatste kasteeleigenaar uit het adellijke geslacht, beleefde Eerde zijn kleurrijkste episoden. Bevriend met Baden Powell richtte hij er in 1920 de eerste padvindersgroep van Nederland op. In 1923 schonk de spirituele baron het kasteel en een deel van het landgoed aan de Indiase goeroe Jiddu Krishnamurti, geestelijk leider van de theosofische beweging Orde van de Ster van het Oosten. Tot 1929, toen Krishnamurti afstand deed van zijn leiderschap én van het landgoed, was Eerde hoofdkwartier van de theosofische beweging. Jaarlijks organiseerde hij er de internationale Sterkampen voor geestverwanten. Na het vertrek van Krishnamurti stelde de baron in 1933 het kasteel beschikbaar aan het religieuze genootschap van de quakers, die er een school in vestigden voor gevluchte Duits-Joodse kinderen. Halverwege de oorlog namen de nazi's het kasteel in beslag en voerden zij de kinderen af naar concentratiekampen.

Het kasteel deed ook nog korte tijd dienst als kamp voor Russische gevangenen. Na de bevrijding keerden de quakers terug en groeide de school uit tot de International School Eerde.

'Open Monumentendag in gevaar'

Prof. mr. Pieter van Vollenhoven waarschuwde gisteren bij de aftrap van de 29ste 'Open Monumentendag' voor het verdwijnen van dit evenement. "Als het zo doorgaat, zullen we de dertigste niet halen", zei de voorzitter van het comité van aanbeveling van de Stichting Open Monumentendag. Er is nu een tekort van 250.000 euro, en dat bedrag loopt op omdat sponsors zich terugtrekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden