Kasteel Nederhemert krijgt z'n restauratie

Een mysterie is soms veel interessanter dan de werkelijkheid. Neem bijvoorbeeld kasteel Nederhemert. Uit de boeken mag je aannemen dat het bestaat. En het informatiebord in het plaatsje Nederhemert-Zuid zal er ook niet om liegen. Er ligt een slot. Of een weerbaar huis, zoals adjunct-directeur J.C. Bierens de Haan van de Gelderse kastelenstichting het wenst te noemen.

HARO HIELKEMA

Maar zelfs nu het begint te winteren, houdt Nederhemert zich grotendeels schuil achter het uitbundige struweel. Het verstopt zich in zijn schamele staat voor de buitenwacht, die vanaf de Kasteellaan of de Moffenweg tevergeefs probeert een voorstelling van het kasteel uit de 13de eeuw te maken. Slechts vanuit de buitensingel die om het gebied heen loopt, tekenen zich tussen de boomtakken summiere contouren af -en dan nog dankzij het schrale zonnetje dat schijnt. Je kunt er alleen maar naar gissen, fantaseren.

We hebben dus niks te zoeken op kasteel Nederhemert, dat is snel duidelijk. De toegang zit potdicht en dat heeft een reden. Het huis van de Heren van Hemert is er droevig aan toe en daar kun je maar beter niet dichtbij komen. Het is bovendien bloedlink. De muren zijn gammel, stenen hangen los, er zijn hier en daar stutten aangebracht, overal ligt puin en enkele waterputten zijn meters diep. Het terrein is afgegrendeld, al lukt het avonturiers af en toe om even voor kasteelheer te spelen. Een stel studenten uit Den Bosch deed een jaar of wat geleden zelfs een poging er een illegale houseparty te organiseren, maar door de oplettende buurt en de snel gearriveerde politie werd dat gelukkig verijdeld. Er hadden wel dooien kunnen vallen, sprak een medewerker van de kastelenstichting.

Is Nederhemert dan gedoemd ongezien tot stof te vergaan? Op te lossen in het niets? Zeker niet, zegt Bierens de Haan met klem. Het slot is de jongste aanwinst van zijn stichting, die twintig gerestaureerde kastelen in bezit heeft en twee die nog onder handen genomen moeten worden -Batenburg en dit Nederhemert. En als de Rijksdienst voor de Monumentenzorg deze winter bij zijn standpunt blijft en een deel van de kanjersubsidie bestemt voor Nederhemert, dan kunnen Bierens de Haan en zijn collega's aan de slag.

Zo'n 13,5 miljoen moet de restauratie gaan kosten, vijf daarvan dienen nog 'ergens' vandaan te komen. Maar dan staat er ook wat op het eiland Nederhemert, een burcht waarvan meer dan zevenhonderd jaar geleden de eerste steen gelegd werd en die tot ruim een halve eeuw geleden alleen maar is uitgebreid. Een bouwwerk dat nooit grondig getest is op z'n weerbaarheid, een mix van bouwstijlen en materialen, een brok cultuurhistorie dat nooit eerder is gerestaureerd en dus alle bouwsporen nog in zich heeft. Alleen de laatste vijftig jaar ondergaat Nederhemert een dip, nadat het op 12 januari 1945 in brand was geraakt/gestoken. Hoe dat kon gebeuren is nog steeds een raadsel. Het kan een verdwaalde kogel van de geallieerden geweest zijn; die lagen immers al aan de overkant van de Maas in Heusden. Het kan ook het werk van de Duitse bezetters geweest zijn: die hadden zich het kasteel al veel eerder toegeëigend om er geroofde kunst op te bergen en drankgelagen te houden. Er wordt beweerd dat Mussert, de NSB-leider in de Tweede Wereldoorlog, er een keer na een bezoek met twaalf kisten porselein vandaan gegaan is (waarvan er na de bevrijding maar twee in het Pausenhuis in Utrecht zijn teruggevonden).

In elk geval heeft het vuur zijn werk gedaan en ligt Nederhemert sinds die nacht in 1945 te vervallen. De laatste bewoners, de familie Van Wassenaer, die net als de dorpsbevolking in november 1944 was geëvacueerd, hebben hun landgoed in 1955 aan de staat verkocht. Staatsbosbeheer heeft er toezicht gehouden tot 1962, toen het voor een symbolische gulden in handen kwam van de Vrienden der Geldersche Kasteelen. Die stichting had nog wel wat meer te doen, zoals de restauratie van het magnifieke kasteel Ammersooyen en het beheren van andere eigendommen. Een subsidieaanvraag bij het rijk om daarna aan Nederhemert te beginnen, werd niet gehonoreerd. In 1998 luidde de Bond Heemschut de alarmklok: het kasteel liep serieus gevaar en als er niet snel noodverbanden werden aangelegd, zou de ruïne (zo staat Nederhemert inmiddels op de kaart) zelfs voor de vleermuizen geen lustoord meer zijn. Monumentenzorg ving de noodkreet op, waar de beheerders van het kasteel vooralsnog geen cent wijzer van werden maar wat hun wel morele steun gaf. De kastelenstichting plakte pleisters waar het echt bloedde en repareerde wat illegale bezoekers kapot maakten. En nu is dus het Grote Wachten.

Want Nederhemert wordt gered, verzekert Bierens de Haan. Het kasteel is er waardevol genoeg voor. Niet zo soeverein en strategisch als Slot Loevestein, maar zeker een 'kanjer' van een monument dat waarschijnlijk nog in vol ornaat had gestaan als het geen oorlogsschade had opgelopen. Alle reden voor rijkssteun bij de restauratie dus.

We hadden het over het eiland Nederhemert: dat moeten we nog even uitleggen. We zijn deze wandeling begonnen in Heusden, hebben het vestingstadje bij de Herptse Poort en de werf van Verolme verlaten en zijn over de Mastdijk naar de Maas gelopen. De Bergsche Maas voor de volledigheid, want je komt hier meer Mazen tegen. Deze ligt er zo pas bij sinds 1904, nadat het volk van Den Bosch aan het einde van de 15de eeuw een bocht in de rivier had doorsneden. Ze waren zo eindelijk af van dat verdraaide tolgeld dat Heusden gretig opeiste. Het van oorsprong Hollandse stadje zag het met lede ogen gebeuren.

In 1904 werd de Maas weer rechtgetrokken, die vreemde rivierbocht afgedamd en Nederhemert-Zuid (dat dankzij de Bossche bollebozen tot eiland was getransformeerd) weer verbonden met de Bommelerwaard. Tussen Heusden en Bern kwam het Bernse Veer in de vaart, een overtocht die volgens afspraak tot op de dag van vandaag gratis wordt uitgevoerd.

We steken met de pont over naar de provincie Gelderland en lopen het gehucht Bern in, dat z'n naam dankt aan een woord dat modder of drek betekent. Hier lag de abdij van Berne, gesticht in 1134 en de oudste van Nederland totdat de Watergeuzen de boel in 1572 in de hens staken. Na een eeuwenlange diaspora van de norbertijnen is de abdij van Berne in 1857 weer opgebouwd in Heeswijk. In Bern volgen we de Moffendijk en gaan bij het kasteelbos linksaf over het singelpad. Aan het einde linksaf de mooie bomenlaan volgen tot het dorpje Nederhemert-Zuid. De uitspanning met speeltuin is 'swinters dicht. We gaan een eindje achter de kerk om, keren terug naar het informatiebord en volgen de route naar de Oude Schans. Dit voorwerk van het kasteel is net als het kasteelbos befaamd vanwege de sneeuwklokjes en stinzenplanten. Het is een vierkant; bij de tweede hoek gaan we rechtsaf het open land in. De boer heeft een reep langs de akker vrijgelaten. Daar soppen we overheen, passeren opnieuw de Moffendijk -om nog maar eens herinnerd te worden aan die 12de januari van 1945- en bereiken uiteindelijk het veer over de Afgedamde Maas. Dat vaart in de winter alleen op afspraak naar Nederhemert-Noord. We kunnen de Veerweg teruglopen, maar wagen het erop verder te wandelen langs de dode rivierarm, door weilanden met hekken. Duidelijk is de route niet, maar het 'eiland' is maar klein en de Bernse Dijk en de Afgedamde Maas wandelen aan weerskanten mee. Bij de verharde Maasdijk gaan we die op naar rechts en komen tot slot weer uit bij het Bernse Veer. Zelfde weg terug naar Heusden of rechtdoor over de Bernse Straat en het kerkdorp Herpt naar de vesting. Wie van bruggen houdt, kan ook vanuit Nederhemert-Zuid naar de Maasdijk lopen. Loop door een heel smalle gietijzeren bailey over het Heusdensch Kanaal (nu kan het nog, er wordt gewerkt aan een nieuwe brug) en steek daarna de fraaie tuienbrug over de Bergsche Maas over naar Heusden. Het zijn mooie overspanningen; er is alleen veel verkeer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden