Kaskraker 'Borgen' voedt de wereld op

Waardoor werd 'Borgen', een televisie-serie die zo door en door Deens was, zo wereldwijd geliefd? Juist doordat alles zo typisch Deens was, meent producente Camilla Hammerich.

De Nederlandse kijkers smulden ervan een paar jaar geleden, van de lotgevallen van de fictieve eerste Deense vrouwelijke premier Birgitte Nyborg. Nederlandse kijkers konden zich kennelijk makkelijk verplaatsen in de dilemma's waar zij, haar mede-politici en de journalisten om haar heen voor stonden. Wel of niet een coalitie aangaan met extreem-rechts? Hoeveel water doe je bij de wijn als je een progressief milieubeleid voorstaat? Hoe gebruiken journalisten en politici elkaar? En hoe combineren ze werk, kinderen en privékwesties als scheiding of een incestverleden?

Dat dergelijke thema's Nederlandse kijkers boeien, is niet zo raar: zo veel verschillen Nederlanders en Denen niet van elkaar, en ook de politieke situatie in beide landen, met name het geworstel van gevestigde partijen met rechts-populistische nieuwkomers, vertoont parallellen. Maar inmiddels is de Deense serie, die van start ging in 2010, ook een succes in meer dan 75 andere landen met totaal andere culturen en politieke mores, van Colombia tot Rusland, van Zuid-Korea tot Israël.

Voor de makers van 'Borgen' kwam het doorslaande internationale succes als een verrassing. Hun opdracht was namelijk om de serie 'zo Deens mogelijk' te houden. "Vóór de serie in productie ging, meende onze dramachef dat 'Borgen' niet geschikt was voor export", vertelt Camilla Hammerich (52). Zij had als producente de verantwoordelijkheid voor het artistieke totaalbeeld en het budget van de serie. Binnenkort verschijnt haar Engelstalige boek 'The Borgen Experience', dat een uitgebreid kijkje geeft achter de schermen van deze megakraker.

"Ik stelde destijds voor om te proberen om Duitse medefinanciers te vinden, zoals we hadden gedaan bij 'The Killing'. Mijn chef zei destijds letterlijk: 'Vergeet het, Duitsers begrijpen helemaal niets van Deense coalitiepolitiek.' Bij het maken van 'Borgen' hebben we dus totaal niet aan het buitenland gedacht. Het is nooit een onderdeel van onze ambitie geweest. 'Hou het maar zo veel mogelijk Deens', was de boodschap van hogerop. Dus we bleven zitten in onze kleine kaasstolp. Het gaf ons de rust om ons te concentreren op een vertelling uit onze wereld."

'Borgen' werd gemaakt door de Deense staatsomroep DR, die een duidelijk omschreven publieke taak heeft. DR moet underholde en undervise, oftewel: onderhouden en onderwijzen. En ook nog eens een zo breed mogelijk publiek bedienen, in de leeftijd van drie tot tachtig. DR wordt gefinancierd door de kijkers zelf. Elk huishouden moet 330 euro per jaar kijkgeld betalen. Daar is soms debat over, want een armlastige student betaalt net zo veel kijkgeld als een miljonair.

Eigen series hebben ook een 'heilig' tijdstip: zondagavond om acht uur. Keer op keer lukt het de Deense televisiemakers van hun series een nationaal verzamelpunt te maken, vergelijkbaar met een belangrijke voetbalwedstrijd of een koninklijk huwelijk, waar mensen dagenlang over napraten.

U had die buitenlandse belangstelling niet verwacht, maar begreep u het wel?

"Nee, dat waanzinnige succes begreep ik eerst echt niet. Ja, 'Borgen' was goed. Maar nu werd het almaar groter. Groter dan we ooit hadden gedroomd. Het sprak kennelijk ook mensen aan ver buiten Kopenhagen en gaf hun inspiratie om hun eigen leven op een nieuwe manier te zien. Dat was overweldigend."

Toch trekt dat typisch op de Deense situatie toegesneden politieke drama buitenlandse kijkers aan. Hoe kan dat?

"Een Britse journaliste vertelde me dat veel Britten en Amerikanen het gevoel hadden dat 'Borgen' een tijdmachine was, waarmee ze in hun eigen toekomst zaten te kijken naar een samenleving met een vrouwelijke premier, met gelijkheid tussen man en vrouw. Politici zonder beveiligers, die op de fiets naar hun werk gaan. Voor veel mensen is Birgitte een rolmodel: premier, moeder en echtgenote tegelijk.

In het derde seizoen ondergaat journalist Katrine Fønsmark (gespeeld door Birgitte Hjort Sørensen) een abortus. Haar leven gaat gewoon verder - zo gaat dat in Denemarken. Een van de scenarioschrijvers van de Amerikaanse serie 'Mad Men' merkte op dat in een Amerikaanse tv-serie alleen een slecht personage een abortus zou ondergaan en daarna uit de serie zou verdwijnen.

Dat was een aha-ervaring. Pas toen begreep ik waarom 'Borgen' zo'n groot succes had. Het ging dus niet alleen om de fictie die naar het buitenland reisde, maar blijkbaar ook om het beeld van de modelsamenleving in Scandinavië, waar we een goed functionerende democratie hebben en gelijke mogelijkheden voor mannen en vrouwen. Het is het portret van de Deense samenleving en de manier waarop Denen leven, dat mensen aantrekt. Juist omdat we vasthielden aan Deense authenticiteit en aan iets wat we zelf kennen, resulteerde dit in een product dat ook buiten Denemarken op prijs wordt gesteld."

Het duurde even voor het kwartje bij u viel?

"In het begin vroeg ik me zelfs af of mensen er wel iets van zouden begrijpen. Daar zat ik echt mee, bij aanvang van een persviewing in Frankrijk. De reacties waren enorm positief. Na afloop vroeg ik wat er zo bijzonder was aan 'Borgen'. Ik herinner me met name dat de kijkers het bijzonder vonden dat Katrine een baby meeneemt naar een persconferentie in het parlement. Dat was totaal ondenkbaar in Frankrijk, zeiden ze."

Zo heel gewoon is dat in Denemarken toch ook niet?

"Ik moet toegeven: dat zie je hier inderdaad niet vaak op een persconferentie. Maar kinderen meenemen naar het werk als ze ziek zijn, is geen uitzondering. Ik herinner me dat de voormalige vrouwelijke minister van justitie een speelhoekje had ingericht in het ministerie. Voor ons was een kind op een persconferentie een detail. Iets wat absoluut niet met opzet in het scenario is geschreven, wel wilden we politici laten zien als 'hele' mensen, die naar het toilet gaan en die thuis problemen hebben. Maar dergelijke details slaan kennelijk aan in het buitenland."

Of alle buitenlandse kijkers in minder liberale landen ook alle heikele scènes ongezouten te zien krijgen, weet Hammerich niet zeker. Desgevraagd laat de verkoopafdeling van DR weten dat de contracten die de omroep sluit, een bepaling bevat die censuur toelaat als de wetgeving in het land van aankoop dat oplegt. Hammerich zegt daarover: "Ik heb niets gehoord over landen die er scènes hebben uitgehaald."

De Deense bedenker en scenarioschrijver Adam Price (spreek uit: Prieze) had de Amerikaanse serie 'The West Wing' voor ogen, toen hij aan 'Borgen' begon. Maar vroeg in het proces waarschuwde de dramachef dat het niet te elitair mocht worden. De kijkers moesten zich kunnen identificeren met de personages. "Daarom was het van wezenlijk belang dat we de politici zowel op het werk als thuis volgen. Anders kunnen we net zo goed naar het nieuws kijken," schrijft Hammerich in haar boek.

Price, zijn twee medeschrijvers en de researcher van de serie ondervroegen voor het script talloze politici, spindoctors, ambtenaren en journalisten. Maar de politici en spindoctors bleken terughoudend, omdat ze niet precies wisten hoe de informatie gebruikt ging worden. Bovendien hadden ze het altijd druk. Daarom werd een bekende Deense politiek journalist ingeschakeld die voor DR werkt. Hij zorgde ervoor dat de serie een meer of minder geloofwaardig politiek spoor aanhield.

Wat moest de Deense kijker opsteken van 'Borgen'?

"De serie had als uitgangspunt: Denen leren hoe de democratie functioneert. Adam Price wilde een eerbetoon maken aan de Deense democratie. Veel Denen hebben geen zin om te stemmen en mopperen de hele tijd op 'die domme politici'. Wij wilden politici laten zien als hardwerkende mensen. Net zoals bijvoorbeeld taxichauffeurs of politie-inspecteurs (uit de eerdere tv-series 'Taxi' en 'The Killing', red.). Wat gebeurt er met mensen als ze macht krijgen? Lukt het ze vast te houden aan hun idealen? Kunnen ze zichzelf blijven?

Adam Price wilde met de serie de niet-stemmers beïnvloeden. Er is in Denemarken onderzoek gedaan naar het 'Borgen'-effect. Ik weet niet hoe wetenschappelijk verantwoord dat onderzoek was, maar het toonde aan dat méér mensen belangstelling hadden gekregen voor politiek, maar niet dat de kijkers daardoor op een andere partij zouden stemmen. En dat was precies de bedoeling."

Bij alle prijzen die 'Borgen' inmiddels in de wacht heeft gesleept, is er veel lof voor de universele thema's die de serie aansnijdt.

"Naast zes jaar keihard werken en veel talent, speelde ook toeval een rol bij het succes. Net toen de serie in Denemarken bezig was, kreeg Denemarken ook in het echt een vrouwelijke premier. Helle (Thorning-Schmidt, red.) heeft de serie gezien. En Margrethe Vestager ook (Deense EU-commissaris, red.). Hillary Clinton is ook een fan.

In Frankrijk bleek men net een discussie te hebben gehad over het percentage vrouwen in besturen van bedrijven, toen onze aflevering over dat onderwerp daar werd uitgezonden."

Niet alle thema's hebben geleid tot een goede aflevering, vindt ze. "Die over prostitutie in seizoen drie was de moeilijkste. Toen we met het scenario bezig waren, worstelden we met talloze vragen. Wat vinden we eigenlijk zelf van prostitutie? Moet het wel of niet gelegaliseerd worden? We hebben toen met heel veel mensen gesproken en veel verschillende meningen gehoord en die erin verwerkt. Daardoor is de aflevering enorm politiek correct en nogal saai. Achteraf gezien had er meer actie in gemoeten. "

De serie heeft veel buitenlanders fan van het land gemaakt. Op de Borgen-wandeling met gids door Kopenhagen komen veel toeristen af.

"Denemarken heeft een lange traditie van gelijkheid tussen de seksen. Vrouwen hebben al honderd jaar stemrecht. De kinderopvang is goed geregeld. Bijna alle vrouwen werken voltijds. Ik ben er trots op dit beeld door te geven in de wereld. Maar eigenlijk is het interessant, want zo gelijk zijn we nu ook weer niet! Er zijn nog steeds grote problemen, bijvoorbeeld op het gebied van gelijke lonen. Er zijn weinig vrouwen in topbanen. En met onze openheid valt het ook wel mee. Denemarken is een enorm rijk land, maar sluit zich het liefst af. Ik vind de keiharde toon in het debat over vluchtelingen en immigranten vreselijk."

Gevraagd of de nieuwe serie waaraan ze werkt ook kan aanslaan in het buitenland, aarzelt ze: "Ik mag er niet te veel over zeggen." Ze wijst op de grote foto's die in de vergaderruimte van de redactie bijna het hele raam bedekken. Het zijn foto's van fraaie Deense kerkjes, bekend om hun sobere interieur. Met rode pen staat de afstand van elke kerk tot Kopenhagen erbij geschreven. Het zijn de mogelijke locaties voor de nieuwe serie, met als werktitel 'Herrens Vej' (De weg van de Heer).

"In de serie volgen we een dominee, zijn vrouw en hun twee volwassen zonen. De centrale vraag is: wat is geloof? En daarbij komen alle grote religies aan bod, niet alleen het christendom. Dat wordt erg spannend, want geloof is heel persoonlijk. Veel mensen praten makkelijker over seks dan over geloof.

Net als in 'Borgen' nemen we een Deens instituut als uitgangspunt, de Deense protestants-Lutherse staatskerk, en onderzoeken we wat geloof of geen geloof betekent voor de moderne Deen. We hopen ondertussen dat de onderwerpen geloof en religie zo universeel zijn, dat het ook buitenlandse kijkers kan boeien, zelfs al is de context Deens."

Wat is 'Borgen'?

Dit Deense tv-drama, vernoemd naar het regeringscentrum Christiansborg Slot (in de volksmond 'Borgen'), volgt de belevenissen van de fictieve eerste vrouwelijke premier Birgitte Nyborg, haar spindoctor Casper en de ambitieuze journaliste Katrine. De serie begon in 2010, en liep drie seizoenen. Kort na aanvang van de serie kreeg Denemarken ook in het echt een vrouwelijke premier (Helle Thorning-Schmidt).

In Nederland zond de Vara de serie uit vanaf 2013. Het eerste deel van de dvd-serie is in Nederland de best verkochte ooit; van alle delen samen zijn bijna 300.000 stuks verkocht.

Het Noord-Nederlandse Toneel brengt in maart 'Borgen' als tien uur durend theaterstuk, met een cast van dertig personen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden