Karl May was een opvoeder met een strafblad

Degene die misschien het meest aan mijn opvoeding heeft bijgedragen is de Duitse schrijver Karl May, beter bekend als de vader van Old Shatterhand en Winnetou. Elke maand kocht ik van mijn zakgeld een nieuw deeltje van de oneindige serie Karl May pockets van Prisma. Het titelblad bestond voornamelijk uit een contourloze aquarel van een scène uit het boek.

Op de achterkant een kaartje van de reis die in dit deel werd afgelegd. Op de rug van het boek stond weer de titel aangevuld met het nummer in de reeks. Bovenaan de rug een wit op zwart portret van de schrijver, onderaan de tekening van een Indianenhoofd. Ook al was Old Shatterhand in het Midden-Oosten onder de naam Kara Ben Nemsi - Karel Zoon van de Duitsers - die Indianenkop bleef gewoon op de rug staan. Het is trouwens niet zo makkelijk dat hoofd van de schrijver te herkennen. Jarenlang heb ik er een soort harlekijnen stokpop in gezien, die precies de andere kant uit keek als de tekenaar de schrijver liet kijken.

Old Shatterhand is precies het soort held dat alle jongetjes zouden willen zijn: sterk, dapper, slim, goed op school, sportief en ruimhartig. Het is juist die combinatie die zo aanspreekt, sterk, sportief en toch niet dom. Tenslotte zijn dit verhalen voor jongetjes die weleens een boek van meer dan driehonderd pagina's lezen. Nog mooier is het dat die superioriteit niet in het oog springt. Onze held loopt niet op het schoolplein te pochen met zijn voortijdig gestarte hormonen, nee. . . pas daarbuiten als het erop aankomt, blijkt zijn kracht. Dat was ook mijn droom, dat als het erop aankwam ik ook sterk, handig en dapper zou zijn.

Pas bij herlezing valt op dat Old Shatterhand een held met een vlekje is. Een kleine affaire uit het verleden dat weliswaar een misverstand was maar toch een strafblad opleverde. Trouwens bijna iedereen in het Wilde Westen van Karl May draagt een verleden met zich mee. Veel van de avonturen van Old Shatterhand ontstaan op momenten dat een van de bijfiguren door zijn verleden wordt ingehaald. Er ontwikkelt zich een gewelddadige tragedie en het slachtoffer ondergaat vlak voor het uitblazen van de laatste adem een catharsis. Die laatste adem wordt vaak gebruikt voor een verzoek aan onze held getuigenis te doen van dit moment suprême. Aan Old Shatterhand de taak de wereld op de hoogte te stellen van de loutering van een bezoedelde mensenziel.

Het lukt mij niet dit zonder ironie op te schrijven. Dat is niet om te spotten maar om een weemoed te verbergen naar het vertrouwen in dit soort concepten van heldendom en boetedoening. Was het maar zo dat je een rijk en zinvol leven kon opbouwen na een vreselijke vergissing in je jonge jaren en dat de boetedoening die onontkoombaar is, je een nog grotere held doet zijn. In het echte leven kom je niet verder dan de reclassering.

De verbinding met het leven van de schrijver is gauw gelegd. Karl May heeft ooit zo'n vergissing begaan, hij leende ietwat te lang het horloge van zijn kamergenoot en werd van diefstal beschuldigd. Dat kostte hem zijn onderwijzersopleiding en als gevolg daarvan trok hij daarna een aantal jaren door de regio als oplichter en dief. Uiteindelijk heeft hij zeven jaar in het gevang gezeten waar hij veel las en waarschijnlijk ook aan sport deed. Volgens hem was het gebrek aan christelijke naastenliefde en begrip waarmee hij werd behandeld in de horlogekwestie er de oorzaak van dat hij doorsloeg. Old Shatterhand vertoont dan ook een opmerkelijke overdaad aan naastenliefde en begrip.

Alles wat Old Shatterhand alias Kara Ben Nemsi meemaakt is een les voor de lezer hoe te handelen. Als Karl May niet zo'n groot verhalenverteller was geweest, kenden we hem nu alleen nog als de Amy Groskamp-ten Have van de christelijke naastenliefde. U bent verraderlijk in de handen van uw vijanden geraakt en hoe gaat u om met de dader? Het antwoord is: u vergeeft hem, u wint het respect van uw vijanden en bevrijdt u eigenhandig terwijl u uw verrader beschermt tegen de woede van uw voormalige belagers. U zoekt het goede en beschermt de zwakke tot elke prijs, wie het ook is.

Nogmaals, er nu over schrijvend is ironie onvermijdelijk. Toch is Karl May een goede en betrouwbare mede-opvoeder. Hij heeft respect voor alles en iedereen, ook de exotische medemens en is zeker geen racist. Het is een man met een missie, maar geen evangelist. Hij probeert zijn boeken een educatieve waarde mee te geven, al is dat maar tweedehands wijsheid uit de reisboeken die hij zelf gelezen had. In het Wilde Westen is hij nooit geweest.

Karl May geeft je het gevoel dat er ergens een plek voor je is waar je je vleugels kunt uitslaan, een wereld waar tweede en derde kansen worden uitgedeeld. Waar je beoordeeld wordt op wie je wilt zijn en waar het lukt te zijn wie je wilt. Voor mij is die wereld nooit groter geweest dan mijn jongenskamer waar ik languit op bed door het boek heenraasde. Maar die wereld heeft lang genoeg bestaan om een blijvende indruk te hebben achtergelaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden