Kapitalisme aan de leiband?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Twee VVD'ers roepen op tot een discussie over waarden in de politiek en in hun partij. Elftalspelers Frank Ankersmit en Bas Haring reageren.

Het kapitalisme heeft in het Westen het politieke domein overvleugeld. De zichtbare hand van de liberale democratie is speelbal geworden van de onzichtbare hand van de vrijemarktwerking.'

Wie dit soort zinnen leest, zou niet verwachten dat ze uit een VVD-pamflet afkomstig zijn. Ze klinken eerder als een uitspraak van oppositiepartijen als GroenLinks of de SP. De bron is dan ook geen officieel stuk van de grootste regeringspartij, maar een pamflet van twee lokale VVD'ers - Willem Opmeer (Diemen) en Antony Colijn (Ede) (zie kader).

Filosofisch Elftalspeler Frank Ankersmit kent de opstellers en vindt hun oproep zeer de moeite waard.

In de tijd dat Ankersmit zelf meeschreef aan een VVD-beginselprogramma (het Liberaal Manifest) en in de jaren daarna kwam hij Opmeer en Colijn regelmatig tegen in denktanks en op discussieavonden over het liberalisme en de koers van de VVD.

In 2008 verliet Frank Ankersmit de VVD, omdat hij vond dat de partij ook na het uitbreken van de economische crisis niet inzag dat er 'fundamenteel' iets mis is met de financiële sector. Ankersmit vond dat het marktprincipe in die sector veel steviger aan banden zou moeten worden gelegd.

Vergelijkbare conclusies staan nu in een pamflet, ontstaan in de periferie van de partij. Er moet volgens de schrijvers hoognodig nagedacht worden over de ontembare kracht van het kapitalisme. Er moet gezocht worden naar een nieuwe ideologische fundering van de liberale partij en - bij uitbreiding - van alle partijen.

De VVD-leden publiceerden hun oproep hoopvol aan het begin van het jaar, maar vooralsnog is het antwoord een oorverdovende stilte.

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Het is in elk geval een signaal dat er binnen de grootste regeringspartij mensen zijn die zich over deze thematiek zorgen maken. Hoewel het helaas geen consistent of helder geschreven stuk is, vind ik het alleen al om die reden relevant en prijzenswaardig."

"De auteurs wijzen erop dat het kapitalisme ontstaan is uit het liberalisme, in de achttiende en negentiende eeuw, maar dat het kapitalisme intussen een volkomen autonome kracht is geworden. Een kracht die ook functioneert in heel andere politieke systemen, zoals in het autoritair geleide, totaal ondemocratische China. Systemen die met de uitgangspunten en idealen van het liberalisme niets te maken hebben. Alle ideologieën zijn dus ondergeschikt geworden aan het kapitalisme."

Bas Haring, hoogleraar publiek begrip van de wetenschap aan de Universiteit Leiden: "Maar ligt dat aan het kapitalisme? Daarvoor moet je eerst vaststellen wat kapitalisme eigenlijk is."

"Mijn intuïtie zei me vroeger dat het iets slechts was. Op de middelbare school droeg ik een button met de leus: 'Weg met het kapitalisme!'."

"Later leerde ik dat met kapitalisme op zichzelf niks mis is. Kapitalisme is namelijk niets meer dan: geld verdienen door je bezittingen uit te lenen aan een ander. Ik kan geld verdienen door te werken als bomenzager in het bos. Dat is geld verdienen uit arbeid. Maar als ik zelf een zaag bezit, kan ik ook geld verdienen door die zaag uit te lenen en dan geld te ontvangen voor elke omgezaagde boom. Dat is kapitalisme."

"Er is een fundamenteel verschil tussen geld verdienen via arbeid of via kapitaal. Want van arbeid heb je altijd maar een beperkte hoeveelheid. Je hebt namelijk maar een beperkte hoeveelheid arbeidsuren in je leven. Maar kapitaal kan je onbeperkt opbouwen. Je kunt alles wat je verdient weer investeren en zo kan je doorgaan tot je honderdduizend zagen hebt. Daardoor ontstaan de enorme verschillen in rijkdom binnen kapitalistische systemen. Maar nog steeds is dat geen reden om het kapitalisme af te schrijven als iets negatiefs."

Ankersmit: "Geheel akkoord. Het liberalisme heeft dit mechanisme helpen faciliteren. Het heeft er steeds van harte mee ingestemd. En nog altijd ziet het liberalisme zichzelf zodoende graag als de grondlegger van de welvaartsexplosie die wij de afgelopen halve eeuw hebben meegemaakt. Het nuttige en waardevolle inzicht van de opstellers van het pamflet is alleen dat het kapitalisme intussen een zelfstandige kracht is geworden, die alles domineert."

"Ze verwijzen hierbij naar Adam Smith, een van de grondleggers van de moderne economische theorie. Als iedereen zijn eigen belang en winst zou nastreven, dan zou dat volgens hem automatisch ten goede komen aan het geheel, alsof er een onzichtbare hand aan het werk was die voor iedereen zorgt."

"Smith illustreerde dit zelf met het voorbeeld van een bakker die ontzaglijk lekker brood bakt, brood waarvan de heerlijke geur je al op grote afstand tegemoet komt. Smith zegt: denk nou niet dat die bakker dat doet uit liefde voor zijn klanten. Nee, hij doet dat omdat hij rijk wil worden. Daarom bakt hij geweldig brood. En daar is het hele dorp enorm mee gediend. Dus de geldzucht van de bakker werkt niet alleen in zijn eigen voordeel, maar in het voordeel van de hele gemeenschap."

"Nu is het alleen zo dat die onzichtbare hand veranderd is in een onzichtbare vijand. Dat heeft vooral te maken met ontregelende externe factoren. Het beste voorbeeld daarvan is het milieu. Je kan zeggen: verstook zo veel olie als je wilt. Zolang jij daarmee je winst maximaliseert, komt het vast ten goede aan iedereen. Zo is het altijd gegaan. Totdat we ontdekten dat het klimaat aan het veranderen is. Ineens wordt het slecht voor iedereen. Met andere woorden: er moeten beperkingen worden gesteld aan de ruimte die de onzichtbare hand mag gebruiken."

"De opstellers van het pamflet constateren terecht dat politieke partijen te weinig doen om hun ideologieën aan te passen aan de externe factoren in onze snel veranderende wereld. Sommige van die externe factoren, zoals de klimaatproblematiek en de misstanden in de financiële sector, waren er nog niet toen de ideologieën ontstonden. Andere factoren, zoals grote ongelijkheid en armoede, waren er al wel. Daar had het liberalisme aanvankelijk ook weinig oog voor, maar daarin is het gecorrigeerd door de andere ideologieën - het socialisme en de christen-democratie."

"Op hun beurt hebben die andere ideologieën het economisch rationalisme van het liberalisme omarmd. En zo hebben ze elkaar 'geneutraliseerd'. Maar nu hebben ze geen van alle meer een antwoord op de ongebreidelde kracht van het geglobaliseerde kapitalisme. Het probleem is dat zowel onze ideologieën als onze politieke instituties daar niet meer tegenop kunnen."

Haring: "Als VVD'ers inzien dat we grote problemen krijgen als we het kapitalisme nog verder de vrije loop laten, dan is dat een belangrijke stap. Alleen jammer dat het in dit pamflet in zulke wollige taal gebeurt dat het nauwelijks te volgen is. Maar afgezien daarvan: het zou fantastisch zijn als alle politieke partijen zouden ophouden met het herhalen van leuzen en ideeën die niet blijken te werken. Zoals het almaar meer vrijheid geven aan het kapitalisme."

"Toch zijn er ook voorbeelden waaruit blijkt dat de politiek die zogenaamd 'ontembare' kapitalistische krachten wel degelijk kan temmen. Na de bankencrisis kwamen er nieuwe, strengere regels. Bedrijven die milieuregels overtreden, zoals onlangs Volkswagen, krijgen torenhoge boetes. Staten kunnen eisen stellen. Ik zou dus niet meteen zeggen dat onze politieke instituties niet meer volstaan om het kapitalisme te beteugelen. Hooguit dat we daar nog niet genoeg gebruik van maken."

Ankersmit: "Maar de ideeën die de motivatie zouden moeten geven voor dat soort maatregelen, zijn daar niet meer in te herkennen. Daar komt bij dat die maatregelen nooit een structurele oplossing behelzen."

"Dat is de tragiek van deze oproep, dit pamflet. Eerst betogen de auteurs dat het liberalisme net als alle andere ideologieën ondergeschikt is geworden aan het kapitalisme, en vervolgens hopen ze dat op te lossen met behulp van datzelfde liberalisme. Daarmee spreken ze zichzelf lelijk tegen: dat kan nu juist niet meer."

filosofisch elftal

Ankersmit

Gescinska

Haring

Van den Akker

Baudet

Van der Heiden

Huijer

Robeyns

Van Brederode

Van Tongeren,

Achterhuis

Een kritische cartoon uit 1911 toont de piramide van het kapitalisme.

De auteurs van de 'Liberale oproep', verenigd in de Diemengroep, zijn bezorgd over de dynamiek van het kapitalisme. De globaal opererende bancaire economie is volgens hen losgekoppeld van de realiteit van lokale gemeenschappen. 'Met als hamvraag wie er vanuit het politieke domein nog remmend kan optreden. (...) De situatie heeft veel weg van de tovenaarsleerling van Goethe, die grote krachten had ontketend, zonder ze te kunnen beteugelen.'

Oorspronkelijke waarden en normen die betekenis verleenden aan samenlevingsdomeinen als zorg en onderwijs, worden 'in een soort van Pacman-proces opgevreten, in nutwaarde getransformeerd en tot economische categorieën herleid'. 'Het kapitalisme heeft een politieke ideologie nodig om niet aan zijn eigen dynamiek ten onder te gaan.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden