KANT EN LENIN

Zouden Immanuel Kant en Wladimir Iljitsj Lenin elkaar iets te vertellen hebben? Die vraag komt bij mij op als ik in Kaliningrad eerst langs het standbeeld van de achttiende eeuwse Duitse filosoof kom en even later oog in oog sta met de communistische leider. Het standbeeld van Kant ziet er bescheiden uit, dat van Lenin straalt wereldmacht uit.

KOOS VAN WERINGH

Kant staat daar nog geen twee jaar, hoewel hij in 1724 in deze stad geboren is, die toen Koningsberg heette - tot en met 1945. Het Rode leger bestormde aan het einde van de oorlog de oude Hanze-stad, veroverde die en voegde haar aan de Sowjet-Unie toe. Het Duitse verleden, dat meer dan vijfhonderd jaar lang was, diende te worden vergeten, om plaats te maken voor de toekomst van het wereldcommunisme. Daar paste Kant niet in.

Maar nu het communisme een leugenachtige onderneming gebleken is die in de wereld weinig tot stand gebracht heeft, vond ook in Kaliningrad een herorientatie plaats. De Russen die er na de verwoesting naar toe zijn gebracht hebben de behoefte aan opheldering, ook over het verleden. En niemand kan er omheen dat het Duitse verleden aanzienlijk langer is dan het Russische. Zo is Kant in de stad teruggekeerd. In een brochure van de universiteit, die een jaar geleden een kwart eeuw bestond, wordt uitvoerig ingegaan op de betekenis van de filosoof. De universiteit heeft een Kant-museum, elk jaar komt een jaarboek uit, er is een gezelschap opgericht dat studie maakt van zijn leven en werk.

Tussen Russen en Duitsers komt een toenadering op gang, dat is niet te overzien. Dan bedoel ik niet slechts de Duitse toeristen die om nostalgische redenen nog eens in de stad terugkeren om te zien wat er van geworden is. Dat kan niet anders zijn dan een teleurstelling. Zo goed als niets op zijn plaats is gebleven, het stratenplan is anders geworden, van de intimiteit die de Hanze-steden kenmerkte, is niets over. Kaliningrad is een van de lelijkste steden die ik ooit bezocht heb. Nachtmerrie-achtige indrukken zijn in mijn hoofd achtergebleven. Omdat het communistische stelsel er niet in heeft voorzien hoe iets in stand kan worden gehouden, staat de stad aan de vooravond van een tweede instorting. Het mooiste gebouw in de stad is dat van de Duits-Russische ontmoeting, met Duits geld gebouwd. Hier worden allerlei programma's georganiseerd die er op gericht zijn tot begrip te komen van wat zich heeft afgespeeld. Het lijkt mij nog te bezien of daar iets van terecht komt. Naast dit ontmoetingshuis, dat is opgericht uit een soort idealisme, zijn er andere groepen die vanuit andere belangen in Kaliningrad en het gebied er om heen opereren. Hoe reageren de Russen als er steeds Duitsers komen die stad en omgeving (Oost-Pruisen) als 'hun' gebied beschouwen?

Wat gebeurt als de naar Kazakstan gedeporteerde 'RuslandDuitsers' hier naartoe komen, waarover met enige regelmaat gesproken wordt? Het kan goed aflopen, maar een gering incident kan de labiele evenwichten verstoren. Daartoe kan ook het feit bijdragen dat het gebied na het uiteenvallen van de SowjetUnie, nu een enclave is, ingeklemd tussen Polen en Litouwen. Een hier wonende Rus die naar Rusland wil reizen, met de trein, heeft een visum nodig voor Litouwen en Belorus en daarvoor moet hij ook nog betalen. Voor de in Kaliningrad levende Russen is het leven er bepaald niet eenvoudiger op geworden.

In het museum voor geschiedenis en kunst is een tentoonstelling ingericht over de eerste twintig jaar na de oorlog. Op grote foto's is te zien, hoe de Duitse bevolking de stad verlaat, te voet en op wagens, op de vlucht voor de gevreesde Russen van het Rode Leger. Op een foto staat een haltepaal van de tram, waaruit blijkt dat lijn 4 via Ratshof, Adolf Hitlerplatz en Kaiser Wilhelmplatz bij het station komt. Uit het museum komend ben ik in een tram gestapt die mij via de Leninprospekt naar het Plein der Overwinning bracht.

Zelden heb ik zo'n eerlijke tentoonstelling gezien. Aan de hand van affiches, kranten en andere documenten uit de jaren veertig en vijftig krijgt de bezoeker een indruk van het machtsgevoel van de SowjetUnie, de overwinnaar van het Hitlerfascisme. Bustes van Lenin, Kalinin en Stalin ontbreken niet. Bij het binnenkomen van de zaal kijkt Stalin de bezoeker aan. En terecht, want hij was tot zijn dood op 5 maart 1953 de man die het leven bepaalde. De pogingen die nu in het werk worden gesteld en doen alsof de man nooit bestaan heeft, storen mij steeds heviger. Na de oorlog werd Stalin aanbeden en in dat museum in Kaliningrad heb ik iets ervaren van de sfeer die destijds in de SowjetUnie heerste en zeker in dat gebied, dat juist op de aartsvijanden veroverd was. Toen dacht nog niemand eraan, dat bezet gebied vaak de bron is voor nieuwe conflicten.

De bunker waar de Duitse militaire staf in de oorlog ondergebracht was, is er nog; hij is als museum ingericht, waar de laatste dagen van Konigsberg gedocumenteerd zijn, op Russischheroische wijze. 534 tanks en 2 444 vliegtuigen waren bij de strijd betrokken. Duitse soldaten hadden een gigantisch spandoek aan een muur bevestigd: "Wir kapitulieren nie!" Maar een kamertje verder in de bunker is te zien, hoe een Russische soldaat de hamer en sikkelvlag op een ruine plaatst. Op nog geen tien meter van die bunker staat Immanuel Kant, de schrijver van 'Zum ewigen Frieden" , een door Hitler en Stalin ongelezen geschrift.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden