Kan politiek zonder cynisme?

campagnes | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. De verkiezingscampagnes zijn begonnen. Paul van Tongeren maakt zich zorgen over het cynisme in de politiek. Paul Teule reageert.

Een politicus is altijd koopman", zei premier Rutte in het tv-programma Zomergasten. Hij voegde de daad bij het woord en voerde drie uur lang campagne. Elftalspeler Paul van Tongeren: "Mark Rutte is zelfs een briljante koopman, die weet dat het de verkoop bevordert als hij zichzelf 'eerlijk' koopman noemt."

Paul van Tongeren, emeritus hoogleraar wijsgerige ethiek in Nijmegen en Leuven, maakt zich bij de start van een nieuwe verkiezingscampagne ernstige zorgen over 'het cynisme ten aanzien van de politiek'. Hij vraagt zich af of we daar ooit nog vanaf kunnen komen.

Paul Teule, filosoof en econoom, auteur van 'Vrijheid voor gevorderden': "Als je de premier afschildert als een gladde verkoper, dan doe je toch zelf ook mee aan dat cynisme?"

Van Tongeren: "Helaas wel. Er zit een raar soort dubbelheid in mijn zorg. Ook al wil ik zelf ontsnappen aan dat cynisme, omdat ik de politiek veel te belangrijk vind om cynisch over te doen, toch ontkom ik er niet aan om zelf ook in cynisme te vervallen. Ik volg de Amerikaanse verkiezingen, laat me met pijn in mijn maag vermaken door de Trump- en Clinton-show en word er enkel cynischer door."

Teule: "Wat bedoel je precies met cynisme? Oscar Wilde zei: 'Een cynicus kent van alles de prijs en van niets de waarde.' Die neiging is zowel in de politieke arena als in de samenleving helaas maar al te herkenbaar. Jesse Klaver heeft er de term 'economisme' aan gekoppeld. Maar het feit dat de fixatie op kosten bestaat, betekent toch niet dat je daar niet aan kunt ontkomen?"

Van Tongeren: "Het cynisme dat ik overal bespeur - bij politici, journalisten en bij mezelf - gaat dieper dan dat. Het lijkt qua verschijning en qua hardnekkigheid sterk op wat Nietzsche beschreef als nihilisme: de ervaring te doorzien als bedrog waar je in zou willen geloven. Dat is een zelf-ondermijnende ervaring. In mijn poging de politiek serieus te nemen, word ik onvermijdelijk weer cynisch als ik luister naar politici. Nietzsche noemt zelf ook de politiek als voorbeeld, hij stelt dat politiek toneelspel is geworden. Dat zei hij eind negentiende eeuw, maar met de pretentie dat hij een diagnose stelde voor de komende twee eeuwen. Daar zitten wij midden in.

"De opgekomen massa's, die eerst nog een vanzelfsprekend vertrouwen hadden in de politiek, zijn geëmancipeerd. Politici moeten zich naar die geïndividualiseerde massa's voegen, om vervolgens door die leden van die massa afgewezen te worden als ze niet naar de mond worden gepraat. Als ik Rutte drie uur lang hoor praten, zonder zelfs maar een spoor van oprechte aarzeling of nadenken, dan zie ik een schoolvoorbeeld van de politicus als acteur. En kan het anders, als hij zou willen? Nee, want dan zou hij te veel potentiële kiezers van zich vervreemden. Kiezers die hij bij Wilders weg moet zien te houden."

Teule: "Ons land functioneert nog behoorlijk aardig, als er enkel acteurs in Den Haag zouden rondlopen. Ik herken het probleem wel. Ik heb zelf een tijdje meegedraaid in de Haagse D66-fractie. Ik zag hoe hoog de druk voor politici is om dagelijks van alle onderwerpen iets te vinden. Hoe journalisten jagen op meningsverschillen binnen fracties en tussen samenwerkende partijen. Omdat dit spannende verhalen oplevert. En hoe een verstandige verandering van standpunt wordt afgewezen als een 'draai', omdat de journalist daarmee scoort en het publiek daarvan smult.

"Toch vind ik het raar dat het cynisme de consensus is. Dat hoeft niet. Het komt ook niet overeen met de feitelijke gesteldheid van het land. Kijk eens om je heen in Nederland. Kijk eens rond in de Eerste en Tweede Kamer. Hoe geolied dat allemaal loopt; de dagelijkse uitwisseling van informatie, de studies die verricht worden, de plannen die partijen samen smeden in commissies. Dat zie je allemaal niet of nauwelijks. Want het is niet spannend. Het past niet bij het dramatische verhaal van winnaars en verliezers.

"Mensen die cynisch zijn over politici, zouden eens een dagje met ze mee moeten lopen. En ga dan meteen ook even kijken bij de rechters, belastinginspecteurs en politieagenten. Iedereen mag van mij denken dat we ten onder gaan, maar al die professionals doen dagelijks fantastisch werk. Als de politiek werkelijk zo beroerd zou zijn, hoe zouden we dat dan voor elkaar krijgen?"

Van Tongeren: "Premier Rutte zou dit ook kunnen zeggen. 'We zijn op de goede weg, we hoeven alleen maar even het volgende level te bereiken.' Er zijn dus geen echte problemen, laat staan dat de politiek zelf een probleem heeft. Daarmee ontken je dat de politiek in crisis is. Omdat ze niet meer in staat is om te spreken van een gemeenschappelijk goed, morele idealen, maar enkel spreekt als behartiger van belangen.

"De kiezer is geen burger meer, maar een consument. Zo wordt hij ook voortdurend aangesproken: 'de automobilist', 'de zorggebruiker', 'de huizenbezitter'. En dan beginnen Rutte en andere VVD'ers nu plotseling over 'normen' die we weer zouden moeten stellen, als oplossing van het integratieprobleem. Terwijl die partij zelf al jaren een beleid voert waarin marktwerking de enige toetssteen is. Wat kunnen mensen anders dan cynisch worden van dit politieke bedrijf? Natuurlijk moeten we een norm stellen. De vraag is alleen: wat is die norm, waar leg je de grens? Vragen die je slechts kunt beantwoorden vanuit een idee over een gemeenschappelijk goed. Als je zulke dingen alleen maar roept, zonder ook maar een seconde de indruk te geven dat je erover na wilt denken, dan heeft het geen enkele zin en zal het enkel het cynisme versterken."

Teule: "Dat klopt. Maar de burger moet zelf ook willen dat hij meer is dan een consument. Zolang we ons door Rutte laten verleiden, is het cynische adagium waar: elk volk krijgt de leiders die het verdient."

Marc van Dijk

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Paul Teule

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Filosofisch elftal

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden