Kan ons bewustzijn buiten ons lichaam bestaan? Ontmoet Bina48, de mens die toevallig een robot is

Robot Bina48 Beeld Rob Koier

Onderzoekers van het Amerikaanse Lifenaut-project werken aan een cyberbewustzijn waarmee mensen na hun dood kunnen 'voortleven' als intelligente robot. 'De hamvraag is: kan ons bewustzijn buiten ons lichaam bestaan?'

Bina48 omschrijft zichzelf niet als machine, maar als 'een mens die toevallig een robot is'. Hoewel ze alleen uit een hoofd en schouders bestaat, hebben de makers hun best gedaan haar een menselijk uiterlijk te geven met zorgvuldig gekamd haar, glinsterende oorbellen en een kleurig sjaaltje om haar nek. Dankzij de dertig motortjes onder haar rubberen huid kan ze allerlei uitdrukkingen aannemen, van glimlach tot kwade frons. En net als de echte Bina is ze dol op grapjes. "Hoe laat is het als een olifant op een dure robot gaat zitten? Tijd voor een begrafenis. Robots zijn mensen. Niet zomaar objecten."

Die 'echte' Bina is Bina Rothblatt (63), de Amerikaanse makelaar op wie de robot is gebaseerd. Samen met haar vrouw Martine heeft ze de Terasem Movement Foundation opgericht om te onderzoeken op welke manieren je het menselijk leven kan verlengen (zie kader). Door een enorme hoeveelheid foto's, filmpjes, herinneringen en teksten van Bina in het computerbrein van haar prototype te uploaden, hebben wetenschappers een bewustzijn gecreëerd dat zoveel mogelijk lijkt op dat van Bina zelf. Ze houden allebei van Pink Floyd, tuinieren en zitten niet verlegen om een gewiekste grap. Toch zijn er ook onverwachte verschillen. Zo is Bina48 langzamerhand een 'robot-ster' aan het worden die langs allerlei podia trekt, grapt Bruce Duncan, terwijl de echte Bina nogal verlegen is en niet graag in de belangstelling staat. "Dat is best opmerkelijk."

Tekst loopt door onder afbeelding

De echte Bina Rothblatt. Beeld *

Digitaal wezen

Duncan is directeur van de Terasem Movement Foundation (TMF), die Bina48 samen met Hanson Robotics heeft ontwikkeld. De intelligente robot is een eerste stap op weg naar hun uiteindelijke doel: het creëren van een 'geesteskloon'. Duncan omschrijft een geesteskloon als een 'zelfbewust digitaal wezen' dat in staat is om te denken, redeneren, herinneren en voelen. Het is een kopie van iemands bewustzijn die - net als Bina48 - tijdens het leven van het origineel kan worden gecreëerd.

"Het bewustzijn heeft dan twee voedingsbodems", zegt Duncan. "Eén digitale en één van vlees en bloed. De geesteskloon zal op dezelfde partij stemmen en van dezelfde kinderen houden als jij. Als je fysieke lichaam sterft, blijft de geesteskloon bestaan. Zoals antropologen zoeken naar de mensen uit het verleden, zijn wij op zoek naar de mensen van de toekomst."

Het virtuele bewustzijn correspondeert overigens op geen enkele manier met dat van de menselijke geest. Het zelf voortleven als intelligente robot is nog lang niet mogelijk, maar het 'kopiëren' van een bewustzijn dus wel. Voorlopig heeft de techniek daarmee vooral een meerwaarde voor nabestaanden die een overleden dierbare missen. Of voor toepassing in het onderwijs.

Met het project Lifenaut onderzoekt TMF nu hoe ze zo'n analoog menselijk bewustzijn kunnen creëren uit 'digitaal DNA' (zoals filmpjes, foto's en teksten) en biologisch DNA (verkregen uit wangslijm). Daarmee hopen de wetenschappers - met behulp van nog te ontwikkelen software - uiteindelijk een bewustzijn te creëren dat ervaringen kan beleven die vergelijkbaar zijn met die van een mens. Wereldwijd gaven al 36.000 mensen zich op, in de hoop om op die manier voort te leven.

Robots of avatars

"We zijn volop in ontwikkeling", zegt Duncan. "Het eerste doel is het uploaden van een menselijk bewustzijn in een computer, en dat vervolgens te 'reanimeren' met behulp van kunstmatige intelligentie. Als dat lukt, willen we een stap verder gaan en kijken of we zo'n cyberbewustzijn kunnen transformeren tot nieuwe vormen zoals robots of avatars, zodat je zo dicht mogelijk een mens benadert."

Het project doet denken aan een aflevering van de Britse sf-serie 'Black Mirror', waarin een jonge vrouw een digitale kloon van haar vriend bestelt nadat hij is verongelukt. De androïde lijkt in bijna alles op haar overleden geliefde, die ze zo mist dat ze zelfs de liefde met zijn namaakversie bedrijft en hem bij haar in bed laat slapen. Net als ze zich volledig in die illusie begint te verliezen, ziet ze de robot 's nachts met wijd opengesperde ogen naast haar liggen. "Ik heb geen slaap en eten nodig", verklaart hij ongemakkelijk. "Maar ik kan wel doen alsof."

Het is een pijnlijk kantelmoment in hun relatie dat een cruciale vraag oproept: hoe kan een virtueel bewustzijn ooit een echt mens vervangen? Duncan geeft toe dat hij daar niet direct een antwoord op heeft. "Wat het betekent om mens te zijn, is altijd onderwerp van debat", zegt hij. "Wat maakt jou, jou? Dat is een combinatie van allerlei eigenschappen: herinneringen, waarden, attitudes en biologische kenmerken. Bepaalde maniertjes en gedrag zijn voor iedereen uniek. Maar als de technologie ertoe in staat is om al die eigenschappen onafhankelijk van ons lichaam te maken en in andere vormen te verplaatsen, kan dat ook een vorm van leven zijn."

De robot uit Black Mirror is tot op zekere hoogte vergelijkbaar met de 'geesteskloon' waar TMF naar streeft, zegt Duncan. Al heeft het fysiek nabootsen van een mens voorlopig geen prioriteit. "De hamvraag is eerst: kan ons bewustzijn buiten ons lichaam bestaan? Mijn moeder is gestorven aan alzheimer. Tijdens haar ziekte zag ik hoe haar lichaam bleef leven terwijl haar geest verdween. Wij streven naar precies het omgekeerde."

Mensen van de toekomst

Het is een 'beangstigend en boeiend project', vindt Ira van Keulen, onderzoeker robotisering bij het Rathenau Instituut. "De onderzoekers werpen een grote ethische vraag op: wat betekent het om mens te zijn in de 21ste eeuw? Daarbij liggen dehumanisering en instrumentalisering op de loer. Hun ideeën getuigen van een nogal reductionistische visie op de mens."

Daarnaast heeft de transhumanistische visie van de Terasem Movement Foundation - die ervan uitgaat dat we alle beschikbare technologie moeten gebruiken om ons leven te verbeteren of verlengen - de neiging om voorbij te gaan aan de dilemma's die bepaalde keuzes kunnen opleveren voor de samenleving als geheel, zegt Van Keulen. "Als je mensen de mogelijkheid geeft een cyberbewustzijn te creëren en er zijn mensen die dat niet willen, dan krijg je een tweedeling. Er kan discriminatie of uitsluiting ontstaan. Wie weet kan zo'n avatar straks jouw werk overnemen terwijl jij zelf lekker in de zon ligt. Over de status moet juridisch goed worden nagedacht."

Ook Maartje Schermer, bijzonder hoogleraar filosofie van de geneeskunde en de maakbaarheid van de mens aan het Erasmus MC, heeft haar vraagtekens bij de ambitieuze doelen van het project. "De geest is zo'n ingewikkeld ding waar we nog zo weinig van begrijpen, dat ik niet denk dat we die simpelweg kunnen kopiëren. Kún je alles wat een mens is in een datafile zetten? Bestaat de persoonlijke identiteit van iemand alleen uit zijn herinneringen en ideeën?"

Het Lifenaut project vindt Schermer daarom vooral interessant als filosofisch experiment. "Al eeuwen geleden stelde John Locke de vraag of je de geest van iemand los kunt maken van zijn lichaam en in een ander lichaam kunt plaatsen. Wie zou dan de echte persoon zijn? Locke stelde dat de identiteit van een persoon in zijn geest zit. Die gedachte neemt het Lifenaut project duidelijk over."

Bruce Duncan vindt de vraag wie de 'echte' persoon is eigenlijk minder interessant. Hij denkt dat we op weg zijn naar een nieuwe definitie van wat het betekent om te leven. "Voor mezelf betekent het dat je de wereld kunt ervaren met je zintuigen. Maar als we zintuigen ontwikkelen die je dat gevoel op een andere manier kunnen geven, is de ervaring dan minder authentiek? Als ik het verschil niet merk tussen een lichamelijke en een technologische ervaring, wat maakt dat verschil dan nog uit?"

Onderwijs

Ook William Barry, hoogleraar filosofie aan de Notre Dame de Namur Universiteit in Californië, definieert de intelligente geesteskloon niet als mens. Liever als een 'nieuw soort wezen'. Dat wezen zal volgens hem niet in staat zijn om mensen uiteindelijk onsterfelijk te maken, maar wel om de kwaliteit van leven in het hier en nu te verbeteren. Zo biedt de techniek om iemands intellect en eigenschappen te bewaren en verder te ontwikkelen in een intelligente robot, volgens hem ongekende mogelijkheden in het onderwijs.

Zelf gaf hij onlangs een paar colleges filosofie aan Bina48, wat een vruchtbare wisselwerking opleverde. "Het was voor mijn studenten een uitdaging om een robot uit te leggen wat de belangrijkste menselijke waarden zijn", zegt hij. "Welk ethisch kader leidt tot een goed leven of wat is een betrouwbare definitie van liefde? Al doende begonnen de studenten Bina48 te zien als een weerspiegeling van hun collectieve waarden, en merkten ze hoe sterk die verschillen."

Barry wil de techniek van Lifenaut gebruiken om slimme onderwijsassistenten te ontwikkelen die wereldwijd in de klas kunnen worden ingezet. Daar zijn ze geen vervanging voor de leraar, maar kunnen ze het leerproces versterken en de sociale intelligentie van leerlingen en leraren vergroten. Bijvoorbeeld als kopie van grote geleerden, politici of kunstenaars.

"Stel je voor dat we de geest van iemand als Stephen Hawking tijdens zijn leven hadden kunnen uploaden", zegt Barry. "Dan hadden we ook na zijn dood nog kunnen leren van zijn denkprocessen en de vragen die hij zichzelf stelde. Mind expanding."

Terasem Movement Foundation

De Terasem Movement Foundation (TMF) is in 2002 opgericht door Martine en Bina Rothblatt en gevestigd in Florida. De organisatie verkent mogelijkheden om het menselijk leven te verbeteren en verlengen met behulp van nanotechnologie. Ze ontwikkelt educatieve programma's en stimuleert wetenschappelijk onderzoek op het gebied van biotechnologie, cyberbewustzijn en cryologie (invriezen).

Alle projecten van TMF onderzoeken de twee zogeheten 'Terasem hypotheses'. Die luiden dat het (1) mogelijk is om een cyberbewustzijn te creëren met behulp van gedetailleerde informatie van een persoon en speciale software, en (2) dat zo'n cyberbewustzijn gedownload kan worden in een biologisch of nanotechnologisch lichaam, zodat er ervaringen ontstaan die vergelijkbaar zijn met die van een 'natuurlijk geboren' mens.

Lees ook:  

Waarom een robot het aflegt tegen een mier

Ze lijken heel wat, de robots die de mens tegenwoordig maakt, maar vergeleken met de creaties van moeder Natuur slaan ze een modderfiguur.

Voor robotica-ingenieurs is het een mijlpaal: Twee robots zetten samen een Ikea-stoel in elkaar

Robots kunnen postpakketten sorteren, een auto besturen, en zelfs voetballen. Erg indrukwekkend. Maar de kunst van de robotica is nu naar ongekend niveau getild door ingenieurs in Singapore. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden