Column

Kan links het initiatief weer nemen in de politiek?

Wouter Bos Beeld anp

Het getuigt van een goed gevoel voor het politieke moment dat oud-PvdA-voorman Wouter Bos zijn partij het advies heeft gegeven samenwerking met GroenLinks te zoeken.

In het versplinterde krachtenveld zouden beide partijen bij de kabinetsformatie in 2017 een krachtig blok kunnen vormen, dat een beslissende invloed kan hebben op de coalitievorming. Dat is nodig nu de verkiezingen ook een keuze worden voor het soort van democratie in ons land.

De suggestie van Bos maakt misschien een wat opportunistische indruk, nu de PvdA op sterven na dood lijkt en GroenLinks onder Jesse Klaver weer tot leven is gekomen. Maar als linkse partijen iets van de populistische bewegingen kunnen leren is het wel hun wendbaarheid. In het verleden stond op cruciale momenten vaak dogmatiek in de weg en wat de socioloog Van Doorn omschreef als 'de last van een fatsoenlijke moraal'.

Overmaat aan braafheid
De kunst is die moraal te bewaren, maar de overmaat aan braafheid en argeloosheid af te leggen. Misschien is wel te veel het bewustzijn afgevlakt dat politiek machtsstrijd is waarbij op cruciale momenten de handschoenen uit moeten. De rechtse partijen hebben op dit punt dikwijls een grotere meedogenloosheid aan de dag gelegd dan de linkse partijen, zeker in Nederland, waar links nooit exclusief de macht in handen heeft gehad.

Zo hadden de aanvoerders van VVD, CDA en PVV er in de formatie van 2010 geen moeite mee de koningin en haar adviseurs pardoes aan de kant te schuiven om hun gedoogkabinet er door te drukken. Links wilde ook een eind maken aan de koninklijke bemoeienis met kabinetsformaties, maar volgde netjes de procedurele weg. Bovendien liet het zich destijds veel te gemakkelijk van de formatietafel wegspelen.

Een misschien nog wel krasser voorbeeld levert het raadgevend referendum. PvdA, D66 en GroenLinks hebben keurig volgens het boekje de weg gebaand voor dit instrument, maar een stelletje rechtse rakkers is er als eerste mee aan de haal gegaan om het EU-verdrag met Oekraïne onderuit te halen en daarmee de Europese Unie te ontregelen. Dezelfde linkse partijen stonden vervolgens vooraan om voor het dubieuze resultaat te klappen.

De Amsterdamse staatsrechtsgeleerde Besselink heeft er fijntjes op gewezen dat de uitslag geen correctie was op de parlementaire goedkeuring van het verdrag, maar juist een bevestiging. Het veto kwam van vrijwel net zoveel kiezers (2,5 miljoen) als de minderheid van tegenstemmende partijen in de Kamer vertegenwoordigt. Conclusie: links verschaft rechts de politieke breekijzers voor het doorvoeren van een radicaal soort van democratie, waarin samenwerking, tolerantie en fatsoen plaatsmaken voor het gelijk van de grootste bek. Dat vraagt om krachtig tegenwicht.

De politieke energie zit op rechts
Onmiskenbaar zit de politieke energie in deze jaren op de populistische rechterflank van de politiek. Dat uit zich niet, althans nog niet, in de feitelijke machtsverhoudingen, al leek het in 2010 met 'het kabinet van rechts Nederland' even die kant op te gaan. Er is wel sprake van een dominantie in de publieke ruimte, waardoor de traditionele partijen zich telkens weer in het defensief laten dringen. In deze dynamiek komt het er op aan helder positie te kiezen.

Bos suggereerde, in zijn laatste column in de Volkskrant, samenwerking tussen PvdA en GroenLinks op basis van samen uit, samen thuis, dat wil zeggen samen in een kabinet of samen er buiten. Ik zie het niet gauw gebeuren. De geschiedenis van de steeds mislukkende linkse samenwerking, die een halve eeuw beslaat met één upje in de jaren zeventig en veel downs, laat zich heel kort samenvatten: de partij waarmee het goed gaat, wil niet.

Maar nu het krachtenveld zo versplintert dat alleen nog middelgrote partijen overblijven, dringt zich een nieuwe overweging op. De kans neemt toe dat een linkse of progressieve combinatie de grootste wordt en het initiatief kan nemen bij de coalitievorming na de verkiezingen. Vorige week schreef ik over de beweging 'En marche!' van Emmanuel Macron in Frankrijk, die op deze basis de oude tegenstelling wil doorbreken en een tegenwicht wil vormen tegen het groeiende nationalistische populisme.

Het is een interessant initiatief, omdat Macron ook het oude partijenbestel wil doorbreken. Dat lijkt ook hier, kijkend naar het succes van de ledenloze PVV, aan betekenis te verliezen. In dat licht komt de suggestie van Bos wellicht te vroeg. De oude vormen en gedachten sterven niet zo gauw, een keerpunt komt wel in zicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden