Kan kunst technologie introduceren?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Aan het begin van het culturele seizoen vragen de filosofen zich af: kan kunst een rol spelen bij het denken over nieuwe technologie?

De Uitmarkt, die zich afficheert als de opening van het culturele seizoen, biedt dit weekend in Amsterdam voorproefjes van honderden voorstellingen, tentoonstellingen en evenementen.

Wat je er nauwelijks vindt, is debat - slechts één onderdeel op zondagmiddag. En zo'n debat gaat al gauw over kunst zelf, of over de toekomst van subsidieregelingen. Eigenlijk is dat vreemd, vindt elftalspeelster Sabine Roeser, Want kunst en cultuur zijn bij uitstek geschikt om ons aan het denken te krijgen over de meest beladen onderwerpen, bijvoorbeeld over morele vragen rond technische innovaties.

Sabine Roeser, hoogleraar ethiek aan de TU Delft, maar ook afgestudeerd aan de kunstacademie: "Kunst kan een belangrijke bijdrage leveren aan morele reflectie. Alle artistieke categorieën, van literatuur tot film, toneel en beeldende kunst kunnen ons aanzetten tot diepgaande en kritische reflectie over onszelf en de wereld. Kunstenaars hebben de kwaliteit om werkelijk nieuwe dimensies te openen en onze perceptie te vergroten. Het mooie van kunst is daarbij dat ze - anders dan wetenschap - meestal niet uit is op antwoorden, maar op vragen. Daarin verschilt ze niet veel van de filosofie. Wie filosofeert, eindigt vaak met meer vragen dan waar hij mee begon. Dat is bijzonder nuttig bij het denken over lastige zaken als kernenergie of klimaatverandering, waarin mensen vaak geneigd zijn om in hun loopgraven te blijven zitten."

Hans Achterhuis, emeritus-hoogleraar techniekfilosofie aan de Universiteit Twente: "Technische en wetenschappelijke instellingen als het Rathenau Instituut maken gebruik van kunstenaars en designers, bijvoorbeeld om toekomstscenario's uit te werken. Filosoof Petran Kockelkoren, die jarenlang mijn collega was, heeft de relatie tussen kunst, filosofie en technologie tot zijn specialisme gemaakt. Hij laat zien dat kunst ons net als techniek anders doet kijken, voelen en leven.

"Helmut Plessner stelde dat de mens 'van nature kunstmatig' is. Onze zintuigen zijn dus ook niks natuurlijks. Maar we moeten ze wel steeds opnieuw oriënteren, instellen als het ware, al naar gelang we een andere houding in de wereld aannemen, dankzij nieuwe technologie. En daar kan kunst enorm bij helpen. Het hoeft trouwens geen 'hoge' kunst te zijn; vermaak werkt ook.

"Een mooi voorbeeld, dat ik ontleen aan Kockelkoren, is de rol die kunst speelde bij de acceptatie van de trein. De trein bracht in de negentiende eeuw aanvankelijk erg veel gezondheidsklachten voort. Mensen hadden na treinreizen last van hun rug, of van hun nieren. Deze snelheidsziektes werden erkend. Artsen waarschuwden ervoor, en verzekeraars keerden vergoedingen uit aan mensen die eraan leden.

"Dat hier verandering in kwam, is in belangrijke mate te danken aan schilderijen, kermisattracties en theatervoorstellingen waarin snelheid werd verheerlijkt. In 1900 kon je op de Wereldtentoonstelling in Parijs vanaf een tribune een landschap zien bewegen. Het landschap stond op grote rollen die werden afgedraaid. Dit diende ter vermaak, maar het was ook een oefening van de bewogen blik."

Roeser: "Dat klinkt me te deterministisch. Alsof de technologen bepalen waar we heen gaan, en de kunstenaars worden ingezet om de mensen te begeleiden op die ingeslagen weg. Dat zou de industrie mooi uitkomen. Kunstenaars worden zo een soort helpers van de marketeers die nieuwe technologische producten introduceren, en die angsten willen wegnemen - of die nu gegrond zijn of niet.

"Waar ik op doel, is juist het kritische vermogen van de kunst. De mogelijkheid om ambivalente gevoelens te uiten en alle posities te verkennen. Er zijn kunstenaars die zelf experimenten doen met genetische manipulatie, waarmee ze niet alleen vragen oproepen over de grenzen die zij deels zelf doorbreken, maar ook over de richting die de industrie kiest, zonder ons iets te vragen."

Achterhuis: "Dat de kunst onze zintuigen als het ware voorbereidt op nieuwe techniek is niet negatief of plat. Het kan ook uiterst kritisch zijn. Kockelkoren schrijft dat de zintuigen worden 'gedisciplineerd', of 'genormaliseerd'. Die termen ontleent hij aan Foucault, maar anders dan bij Foucault gebruikt hij die woorden zonder negatieve lading. Als Kockelkoren lesgeeft aan de kunstacademie, krijgt hij vaak precies dezelfde reactie van studenten en kunstenaars: "Ho ho, daar zijn wij niet voor. Wij zijn geen loopjongens van de techniek, wij zijn autonome makers. Wij hoeven niet op techniek te reageren en de vragen die we stellen, komen geheel en al uit onszelf."

"Kockelkoren gaat daar dan fel tegenin, en ik ben het volledig met hem eens. Die autonomie is een illusie. Kunstenaars zijn, net als wij allen, gebonden aan hun eigen tijd. Wat ze maken of menen te bedenken, komt rechtstreeks voort uit de tijd, de structuren die buiten hen om geldig zijn en hen beïnvloeden en in hoge mate bepalen. Als je een boek leest of schilderij bekijkt, kun je vrij snel zeggen uit welke tijd het komt. Dat toont aan dat de maker niet zo onafhankelijk kan zijn als hij zelf wel denkt.

"Zo is het ook met kunst en techniek: ze zullen altijd vanzelf in elkaar overlopen en door elkaar beïnvloed worden. Door de uitvinding van de camera obscura ontstond in de schilderkunst het perspectief. De perspectivische blik is nu doodgewoon, maar die is door kunstenaars ontwikkeld, in reactie op nieuwe technologie. En in de negentiende eeuw ontstonden mede in reactie op de fotografie nieuwe schildertechnieken, zoals het impressionisme en het pointillisme. En die nieuwe schildermethoden veranderden definitief onze blik."

Roeser: "Het gaat mij niet primair om de beïnvloeding van onze zintuigen, maar om de stimulering van ons denken en debatteren, waarin we morele emoties een serieuzere plaats zouden moeten toekennen. Ik heb eerder betoogd dat emoties ons in staat stellen om diepe loopgravenoorlogen in maatschappelijke debatten over risicovolle technieken te doorbreken. Terwijl emoties meestal worden gezien als obstakel of boosdoener. Doordat we ze verkeerd begrijpen: als irrationeel en dus onzinnig.

"Als we emoties gaan zien als bron van morele rationaliteit, dan moeten we ze juist als beginpunt van het debat beschouwen. En daarbij kan kunst denk ik een cruciale rol spelen. Want kunst roept emoties op, en stelt ons tegelijkertijd in staat om er met enige afstand op te reflecteren.

"Ik zeg hiermee overigens niet dat kunst zich per se direct maatschappelijk moet engageren. Want de maatschappelijke rol van kunst is dat ze belangeloos is. Maar daardoor, via een omweg, kan ze juist een unieke bijdrage leveren aan het maatschappelijke debat. De verwondering over de natuur kan leiden tot een groter bewustzijn van klimaatverandering. Kunst kan morele emoties verdiepen en bevragen.

"En kunstenaars die ingaan op techniek hoeven natuurlijk ook niet tegen anti-techniek te zijn. Kunst kan ook helpen bij het ontwikkelen van een reëlere kijk op risicovolle techniek. Het bedrijf dat in Nederland radioactief afval opslaat, de Covra (Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval), heeft bijvoorbeeld een zeer actief kunstbeleid. Het knaloranje gebouw waarin de vaten met de hoogste straling worden bewaard, is mede ontworpen door een kunstenaar. Ook binnen zijn kunstwerken te zien, worden ruimtes als depot gebruikt en worden exposities gehouden. Deze kunstwerken zijn in geen geval verhuld promotiemateriaal - de kunst draagt ook voor bezoekers bij aan een intense en gelaagde ervaring van de technologie."

Voor meer informatie over Covra of een rondleiding, zie: www.covra.nl

'De ambities van kunst en politiek', Uitmarkt-debat o.l.v. Ruben Maes met o.a. Barbara Visser en Joke Hermsen; zondag 31 augustus, Paradiso Amsterdam, 16-18 uur, toegang gratis

In de hal van Covra in Borsele, waar radioactief materiaal wordt opgeslagen, zijn ook kunstwerken te zien.

filosofisch elftal

Achterhuis - Haring

Baudet - Roeser - Ankersmit - Van Tongeren - Spruyt - Groot - Van Brederode - Huijer - Noordegraaf - Gescinska

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden