Kan IS wel zonder grondgebied?

kalifaat | Nu Islamitische Staat steeds meer grondgebied verliest, wordt Europa steeds vaker het doelwit. Maar heeft het kalifaat wel een toekomst zonder eigen territorium?

Mosul wordt langzaam bevrijd en het offensief naar kalifaat-hoofdstad Raqqa lijkt te beginnen. Intussen verandert IS van strategie, Europa lijkt vaker doelwit te worden van de radicalen. Heeft het kalifaat wel een toekomst zonder eigen territorium?


Waarom IS wel grondgebied nodig heeft:


Grond is goddelijk voor IS. Met een eigen territorium, fundamentalistische rechtspraak en bestuur, onderscheidt de zelfverklaarde islamitische staat zich van tientallen andere jihadistische groepen wereldwijd die ondergronds moeten opereren.


Geen enkele andere radicaal-islamitische beweging kan zichzelf een volwaardige staat noemen, waar het binnen de eigen grenzen zelf regels stelt. Precies die radicale invulling van soevereiniteit maakt het kalifaat van IS een blinkende diamant waar radicalen uit de hele wereld op afkomen. Nergens vinden zij meer hoop op verlossing dan door te dienen of sneuvelen in naam van een islamitische staat die een 'pure' vorm van de islam naleeft en knokt om groter te groeien.


IS-leider Abu Bakr Al-Baghdadi vond het een goddelijke plicht om een kalifaat op te richten. Eeuwenlang hadden moslims dat nagelaten, riep Al-Baghdadi tijdens een preek in Mosul, daarom moest IS zijn kans grijpen toen die zich voordeed.


Voor sommige radicale moslims betekent het vestigen van een kalifaat dat eindelijk hun droom van een leven volledig in lijn met de islamitische wetgeving ten uitvoer kan worden gebracht. Zonder IS 'was zo'n 85 procent van de sharia afwezig uit ons leven', zei de Australische radicaal Musa Cerantonio in een interview met het Amerikaanse blad The Atlantic. Alleen in een echt kalifaat kan islamitisch recht, inclusief gruwelstraffen, realiteit worden.


Met de strijd om gebiedsuitbreiding vanuit hoofdstad Raqqa slaat IS een mythische brug door de eeuwen heen naar de veldslagen die volgelingen van Mohammed leverden in de beginjaren van de islam. Vanuit Mekka verspreidde het geloof zich als een olievlek door het Midden-Oosten. In zijn propaganda spiegelt IS zich graag aan die periode, stelt Midden-Oosten-expert William McCants in The Atlantic.


Zodra het kalifaat onder de voet gelopen is en zijn grondgebied en bestuur kwijtraakt, kan IS zijn unieke aantrekkingskracht op radicalen wereldwijd kwijtraken. Alleen met een eigen territorium kan IS zich onderscheiden van andere islamitische terreurbewegingen.


Waarom IS geen grondgebied nodig heeft:


"Welke idioot begint een staat in oorlogstijd?!" Imam Abu al-Atheer, een jihadistische commandant in Syrië en betrokken bij de oprichting van IS, zou dit tegen zijn manschappen hebben gezegd rond de oprichting van het kalifaat.


Door een staat met grondgebied en grenzen uit te roepen maak je jezelf kwetsbaar: tegenstanders kunnen je makkelijk vinden. Alles en iedereen die zich binnen de grenzen begeeft is immers een tegenstander en daarmee automatisch doelwit. Voor IS, dat vooral vanuit de lucht wordt bestookt, is dat een groot probleem.


Nog voor IS überhaupt een kalifaat uitriep, leidde het idee van IS-leider Al-Baghdadi tot controverse in eigen gelederen. De Nederlandse correspondent Harald Doornbos en zijn collega Jenan Moussa spraken voor de website Foreign Policy met een anonieme betrokkene over het prilste begin van de zelfverklaarde islamitische staat. Uit die interviews blijkt dat de oprichting van een eigen staat een twistpunt was onder commandanten die zich later loyaal verklaarden aan IS.


Tegenstanders van het plan om een kalifaat op te richten keken naar Al-Qaida, de terreurbeweging opgericht door Osama bin Laden. Zonder ambitie een eigen staat te vormen, bleken de losjes georganiseerde cellen van Bin Laden zeer succesvol in het treffen van Amerika en Europa.


De flexibele celstructuur van Al-Qaida betekende dat strijders zich overal ter wereld konden verschuilen. De groep laat zich met tanks en straaljagers niet verjagen. Dat wist het publiek in het Westen ook. Met slechts een klein aantal strijders kon Al-Qaida toch veel angst aanjagen.


IS lijkt delen van die aanpak te kopiëren. De terreurbeweging werft 'lone wolves' in het westen, die aanslagen zoals in Nice kunnen plegen. Ook grotere cellen, bijvoorbeeld die in Parijs de Bataclan aanvielen, lijken op die van Al-Qaida.


Zonder grondgebied verliest IS misschien een deel van zijn aantrekkingskracht, maar met een groot reservoir van buitenlandse strijders kunnen cellen van IS nog jarenlang terreur zaaien in de hele wereld.

'Dagen IS-leider zijn geteld'

De VS helpen rebellengroepen in Syrië om de strategisch belangrijke Taqba-dam aan de Eufraat te veroveren. Het Amerikaans leger zet onder meer helikopters in om rebellen naar de dam te brengen die nu in handen is van IS.


Als de door Amerika gesteunde rebellen erin slagen de omgeving van de dam in handen te krijgen, kan het daarmee een flink stuk door IS bezet gebied afsnijden van de hoofdstad Raqqa.


Volgens Rex Tillerson, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, zijn de dagen van IS-leider Al-Baghdadi geteld. Dat zei hij tijdens de bijeenkomst in Washington waar vertegenwoordigers van 68 landen spraken over het vernietigen van de terreurbeweging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden