AnalyseCDA

Kan het CDA zichzelf nog opnieuw uitvinden?

Minister Hugo de Jonge van volksgezondheid en Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA) en hun partners tijdens de bekendmaking van de uitslag van de tweede stemronde om het lijsttrekkerschap van het CDA. De Jonge won toen nipt.  Beeld Sem van der Wal, ANP
Minister Hugo de Jonge van volksgezondheid en Kamerlid Pieter Omtzigt (CDA) en hun partners tijdens de bekendmaking van de uitslag van de tweede stemronde om het lijsttrekkerschap van het CDA. De Jonge won toen nipt.Beeld Sem van der Wal, ANP

Spijkerhard is de conclusie van de commissie-Spies over de dramatische verkiezingsuitslag van het CDA in maart. De partij heeft volgens Spies dit verlies helemaal aan zichzelf te wijten. De vraag is of de christendemocraten zichzelf vanuit zo’n deplobarele staat nog opnieuw kunnen uitvinden.

Esther Lammers

De verkiezingen heeft het CDA verloren door de interne kampenstrijd, de CDA-onwaardige omgangsvormen, onduidelijke inhoud, de belabberde campagne en het gebrek aan regie, concludeert Spies.

Het was zelfs voor de altijd optimistisch gestemde interim-voorzitter, Marnix van Rij, moeilijk om zaterdag positief te zijn naar aanleiding van het rapport-Spies. Hij had in 2017 nog zelf de verkiezingen voor het CDA geëvalueerd, maar destijds stonden alle neuzen dezelfde kant op en was de partij hoopvol gestemd. “Je wordt er kwaad en gefrustreerd van dit nu te lezen”, zei hij.

De eensgezindheid was afgelopen jaar ver te zoeken. Het was niemand meer duidelijk wie er precies waarvoor verantwoordelijk was. Iedereen deed maar wat zonder overleg en niemand hield zich meer aan de regels. Dat geldt voor de lijsttrekkersverkiezingen, de kandidatenlijst, de verschillende verkiezingsprogramma’s en de eigen campagnes.

Lijsttrekkersverkiezing als katalysator uiteenvallen partij

Spies ziet de lijsttrekkersverkiezing als de katalysator van het uiteenvallen van de partij. Daardoor ontstonden vorig jaar zomer drie kampen die elkaar niet steunden, maar juist bestreden: één voor Hugo de Jonge, één voor Pieter Omtzigt en één voor Wopke Hoekstra. Dat leidde tot lekken en kwaadspreken over elkaar in groepsapps.

De fractiemedewerkers die kwaadaardige appjes over Omtzigt verspreidden, hebben volgens Van Rij een ‘formele arbeidsrechtelijke berisping’ gekregen. Maar Van Rij ontkent met klem dat er op het partijbureau ook posters van Omtzigt hingen met een Hitler-snor erop getekend, zoals Omtzigt in zijn 76-pagina’s tellende memo schreef. “Daar is niets van gebleken”, zegt hij.

Een andere conclusie van burgemeester Liesbeth Spies is dat de partij weinig lering lijkt te trekken uit eerdere evaluaties. Zo wordt elke keer gewezen op het belang van transparante procedures, scouting van nieuw talent, en de noodzaak van zowel regionale vertegenwoordiging als kwaliteit en deskundigheid in de fractie. Op de lijst bleek opnieuw regionale vertegenwoordiging belangrijker te zijn dan deskundigheid. Spies adviseert dat in de toekomst anders te doen.

Verdere vragen beantwoord op partijcongres september

Doordat de commissie uitdrukkelijk slechts de periode tot 18 maart moest onderzoeken, blijven veel vragen liggen. Die zal Van Rij op het congres in september allemaal zelf beantwoorden, zegt hij. Na de verkiezingen etterde de onenigheid in de partij verder. Uit uitgelekte formatie-documenten bleek dat de formerende partijen spraken over een ‘functie elders’ voor Omtzigt. Er ontstond onrust over een mondkapjesdeal van mediapersoonlijkheid Sywert van Lienden, die meeschreef aan het verkiezingsprogramma. En de grootste partijsponsor bleek ook hoofd sponsorwerving en lid te zijn van het campagneteam van Hoekstra, wat de indruk van partijbeïnvloeding wekte. Dat is overigens niet gebeurd volgens de commissie.

Over het opgestapte partijlid Pieter Omtzigt zegt Spies dat men elkaar over en weer excuses zou moeten aanbieden. “Dat geldt ook voor Omtzigt”, verklaart ze nadrukkelijk. “Er zijn ook mensen die zich door zijn memo gekwetst voelen.” Omtzigt schreef dat hij zich vaak onveilig heeft gevoeld in de partij. Volgens Spies is echter ook De Jonge ‘vanaf dag één van zijn lijsttrekkerschap ondermijnd in zijn positie’.

Spies adviseert het CDA vooral de eigen inhoud te gaan versterken aan de hand van het rapport Zij aan Zij van het Wetenschappelijk Instituut.

CDA’ers noemen in een reactie de harde conclusies van de commissie Spies over de mislukte verkiezingen ‘hard’ en ‘zwaar’, maar inhoudelijk is het stuk wat ‘teleurstellend’. Het is ‘terecht’ dat het partijbestuur is afgetreden. Maar of Spies hiermee een startschot heeft gegeven voor de partij om zich te herpakken, wordt betwijfeld.

Het nieuwe Kamerlid Derk Boswijk vindt de conclusies ‘waardeloos’ om te horen. “Tegelijkertijd zijn wij ook de enigen die hierin verandering kunnen brengen. En daarmee moeten we meteen beginnen, door als fractie met inhoudelijk goede voorstellen te komen.”

‘Overijsselse afdelingen vragen zich af of ze nog onderdeel van het landelijke CDA willen zijn’

De Overijsselse gedeputeerde Eddy van Hijum noemt de ‘spiegel niet fraai’. Hij is teleurgesteld dat Spies niet meer een hand naar Omtzigt heeft uitgestoken, en nadrukkelijker zijn stijl van ombudspolitiek heeft omarmd. “De Overijsselse afdelingen vragen zich serieus af of ze nog onderdeel van het landelijke CDA willen zijn, of dat ze zelfstandig de gemeenteraadsverkiezingen in zullen gaan. Er is écht veel wantrouwen tussen stad en platteland, dat moet niet worden onderschat. Men wil bij de partij horen, maar dan moet men ook naar de afdelingen luisteren.”

Volgens de Limburgse voorzitter Harold Schroeder moet de christendemocratie terug naar de kernwaarden. “Ruud Lubbers zei bij het oprichtingscongres in 1980 dat we een volkspartij willen zijn met respect voor elkaar en de waarden waarvoor we staan. Het CDA gaat over de samenleving, elkaar de ruimte geven en als het nodig is elkaar vastpakken. Dat is ons bestaansrecht. Als we die waarden niet terugpakken, dan zit straks niemand meer op het CDA te wachten.”

Conclusies rapport-Spies ‘Zij aan Zij werken aan herstel’:

– Het CDA heeft de Tweede Kamerverkiezing van zichzelf verloren, door interne strijd, een cultuur van lekken naar de media, gebrek aan onderling vertrouwen en het eigenbelang boven het collectieve CDA-belang stellen.

– Het ontbrak bij alles aan bestuurlijke strategie en regie.

– Na het vertrek van Sybrand Buma als partijleider is er te lang een leiderschapsvacuüm geweest.

– De lijsttrekkersverkiezingen kwamen veel te laat, verliepen problematisch en de gekozen kandidaat Hugo de Jonge werd daarna stelselmatig ondermijnd in zijn rol als lijsttrekker. Deze verkiezingen hebben een negatieve uitwerking gehad op de eenheid in de partij. Kom voortaan met een enkelvoudige kandidaat.

– De kandidatenlijst is te dominant uit de regio samengesteld. Dat ging ten koste van de kwaliteit van kandidaten.

– Het CDA programma was vlak en onherkenbaar op christendemocratische waarden. Het ontbeerde draagvlak in de partij. Het verkiezingsprogramma werd eerst aangepast aan de New Deal van Wopke Hoekstra. Daarna kwam Pieter Omtzigt met zijn boek Een nieuw sociaal contract, en minister Ferd Grapperhaus met zijn De weerloze samenleving.

– De grootste partijsponsor Hans van der Wind heeft geen inhoudelijke invloed op het programma uitgeoefend. Maar dubbele functies in de partij moeten voortaan worden voorkomen.

– De partijorganisatie rammelde. Er is stelselmatig afgeweken van de interne spelregels.

– Lijsttrekker Wopke Hoekstra heeft in de campagne fouten gemaakt, maar de partij stond ook niet achter de lijsttrekker. Hij verdient een nieuwe kans.

– Het imago van het CDA moet worden verbeterd om nieuwe kiezers onder jongeren, vrouwen, hoogopgeleiden en in de steden te werven.

Lees ook:

CDA bestuur neemt verantwoordelijkheid voor verkiezingsechec

‘Het CDA heeft van zichzelf verloren’, concludeert de commissie-Spies over de verkiezingsnederlaag van de partij. In reactie is het landelijk bestuur opgestapt, op interimvoorzitter Marnix van Rij na.

Het CDA moet terug naar de maat der dingen, anders zal het midden het niet houden

Columnist Hans Goslinga adviseerde het CDA al terug te keren naar de oude kernwaarden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden