Kan een 'mild' virus hersenafwijkingen veroorzaken?

Op zijn wereldreis is zika mogelijk agressiever geworden. 'We zien enkele genetische wijzigingen.'

Tot een paar maanden geleden was het zikavirus alleen onder tropenartsen bekend en stond het te boek als 'mild'. Vier op de vijf geïnfecteerden merken niets van het virus. Eén op de vijf krijgt koorts, huiduitslag, oogontsteking of pijnlijke gewrichten. Maar het zikavirus had niet één geregistreerd sterfgeval op zijn naam staan tot de uitbraak in Brazilië. Alle bekende patiënten knapten binnen een week op.

Maar in oktober sloegen Braziliaanse artsen alarm. Ze zagen opeens een stijging in het aantal pasgeborenen met te kleine schedels (microcefalie) en hersenafwijkingen. Sommigen stierven hierdoor of werden veel te vroeg geboren. Het gaat om ruim vierduizend baby's in 2015, twintig maal meer dan in 2014. Vrijwel alle moeders herinneren zich ziek te zijn geweest tijdens hun zwangerschap. Artsen in Frans-Polynesië, waar het zikavirus eerder opdook, bekeken de cijfers ook nog eens en rapporteerden zeventien baby's met microcefalie in plaats van de gebruikelijke één of twee per jaar.

Tot nu toe is bij veertien Braziliaanse baby's met microcefalie het zikavirus gevonden in vruchtwater, bloed of (hersen)weefsel. Het virus kan dus door de placenta de foetus bereiken. Dat was al bekend van proeven met muizen. Maar schade in hersenweefsel is niet eerder gezien bij dierexperimenten.

Het samenvallen van de zika-epidemie en microcefalie kan toeval zijn, maar het zikavirus kan op zijn wereldreis ook agressiever zijn geworden. Het DNA van de Braziliaanse virusvariant is inmiddels geanalyseerd. "We zien enkele genetische wijzigingen", zegt hoogleraar virologie Marion Koopmans van het Erasmus MC. "Maar wat die wijzigingen precies betekenen, moet nog worden uitgezocht."

De hersenafwijkingen zouden ook een zeldzame complicatie kunnen zijn van het zikavirus. Een complicatie die nu pas aan het licht komt omdat miljoenen mensen zijn besmet. Ook het westnijlvirus leek relatief onschuldig totdat bij grote epidemieën één op de vijftig patiënten hersenvliesontsteking bleek te krijgen. Maar voor een zeldzame complicatie zijn de gevonden aantallen microcefalie erg groot.

Al stelt de Latijns-Amerikaanse organisatie ECLAMC, gespecialiseerd in hersenafwijkingen, dat de aantallen microcefalie zijn opgeblazen. De extra aandacht voor de aandoening en onduidelijke criteria zouden veel onterechte meldingen hebben opgeleverd. Eén van de ECLAMC-artsen stelt zelfs dat er wellicht helemaal geen sprake is van meer microcefalie in Brazilië. Tot nu toe zijn 700 van de baby's extra gecontroleerd. Bij ongeveer twee op de drie gevallen van microcefalie bleek het hoofd toch niet afwijkend. Is deze groep representatief dan zou dit circa 1500 in plaats van meer dan 4000 baby's met microcefalie betekenen. Maar dat is toch nog altijd zeker driemaal meer dan bij de bevolkingsomvang van Brazilië past.

Genoeg aanwijzingen voor de Wereldgezondheidsorganisatie om zwangere vrouwen op te roepen zich goed te beschermen tegen de muggen die het virus overbrengen. Brazilië roept vrouwen bovendien op hun zwangerschap uit te stellen. En ook het Europese ECDC vraagt zwangere vrouwen een reis naar zikagebieden te heroverwegen.

Overigens is microcefalie niet het enige mogelijke gevaar van zika. Ook het aantal meldingen van het Guillian-Barrésyndroom is verhoogd. Dat is een ernstige spierziekte veroorzaakt door een auto-immuunreactie.

"Iedereen wil natuurlijk zo snel mogelijk weten welke gevolgen een zika-infectie precies heeft, maar hard bewijs verzamelen kost tijd", zegt Koopmans. "Sinds de ebola-uitbraak is iedereen ervan overtuigd dat de wereld beter voorbereid moet zijn op nieuwe virussen. En dat had ook hier gekund. In 2007 was er een eerste grote zika-epidemie buiten Afrika en Azië, op het eiland Yap in het Stille Oceaan-gebied. Een waarschuwing dat het zich wereldwijd kon verspreiden. Met meer onderzoek had er nu al een goede, snelle test kunnen zijn, een begin van een vaccin en meer kennis over dit virus."

In 1947 ontdekt bij apen in Afrika

Het zikavirus is in 1947 ontdekt bij apen in het Oegandese Zikabos en behoort tot de flavivirussen. Daar vallen ook de virussen onder die dengue, gele koorts en westnijlkoorts veroorzaken. Dezelfde muggen brengen al deze ziektes over: Aedes aegypti (gelekoortsmug) en Aedes albopictus (Aziatische tijgermug). En juist die twee muggen zijn bezig met een indrukwekkende, wereldwijde opmars. Het zikavirus bereikte in de jaren tachtig Azië. In 2007 was er een epidemie op het eiland Yap in de Stille Oceaan, waarna het virus verder oostwaarts trok en via Paaseiland in 2014 het vaste land van Zuid-Amerika bereikte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden