Kan de milde islam school maken in Egypte?

Hoe bestrijd je moslimradicalisme? Volgens de Egyptische president Sisi via het onderwijs. Lukt hem dat? 'Er is nog niets gebeurd.'

Met een plof zet Omar Sewey zich op de stoffige rand van een galerij in de Ain-Shams-universiteit in Cairo. Aan de muren kleeft, zoals bij meer gebouwen in de metropool, een geelbruin mengsel van woestijnzand en uitlaatgassen. Tegen die achtergrond was Omar - baardje, hippe bril, camera om de nek - zojuist een paar studiegenoten aan het portretteren voor de facebookpagina die hij beheert.

Omar (21), die hier Engels studeert, bladert door het oude godsdienstboek dat op een marktje voor tweedehands schoolboeken te vinden was. Op de verschoten kaft buigt een kindje zich over de Koran. "Natuurlijk ken ik dit nog", grinnikt hij. "Hier moesten we uit leren toen ik een jaar of acht was."

Precies een jaar geleden kondigde de Egyptische president Abdel Fatah al-Sisi op tv aan dat er een religieuze revolutie moest komen, en dat het onderwijs een van de plekken is waar die moet plaatsvinden. Het doel: radicalisme bestrijden.

Al te prettig zijn Omars herinneringen aan de islamitische godsdienstlessen niet. Het vak is een ondergeschoven kindje, zegt hij met niet gespeelde verontwaardiging. "Ze stoppen het gewoon in het rooster van de leraren Arabisch. Je krijgt er geen cijfer voor, alleen een voldoende of een onvoldoende, en dat resultaat telt niet mee voor je eindlijst."

Nadine Khaled (20), een medestudente met felroze lippenstift, schuift aan en valt hem bij. "Die leraren zijn specialisten in de taal, niet in de religie. Dus konden ze me niet veel meer vertellen dan mijn ouders: 'Lieg niet, steel niet', dat soort dingen. Ik wilde als kind bijvoorbeeld weten: waarom moet het haar voorafgaand aan het bidden natgesprenkeld worden? Maar daar kon geen leraar me een antwoord op geven."

Van de Koran begreep Nadine als kind weinig. "Het is geschreven in een oud soort Arabisch, een taal die we niet kennen. Ik weet nog dat 'Al Ardu Qouret' voor mij klonk als 'De aarde is een grote bal'. Ik heb nog steeds geen idee wat het wel betekent, maar dát in elk geval niet."

Zenuwachtig

Van Sisi moesten de wit met rood getulbande geleerden van de Al-Azhar-universiteit in Cairo - het belangrijkste soennitische machtscentrum - de leiding nemen in de vernieuwingen op scholen, in moskeeën en in de ether. "Jullie, imams, zijn verantwoording verschuldigd aan Allah. De hele wereld wacht. De hele wereld wacht op wat jullie gaan zeggen, want deze natie wordt verscheurd", zei hij. Op de tv-beelden kun je een aantal geleerden zenuwachtig zien friemelen en draaien op hun stoelen.

Afgelopen jaar heeft Al-Azhar (gebouwd in de tiende eeuw, 450.000 studenten) een paar kleine dingen veranderd. Er kwam een online-monitorcentrum om militante uitingen op sociale media te achterhalen en een youtubekanaal waarop Al-Azhar die ontzenuwt. Tegen persbureau Reuters zei plaatsvervangend directeur Abbas Shuman dat boeken worden doorgelicht. Passages over oorlog en slavernij zijn volgens Shuman uit schoolboeken verwijderd, omdat die van toepassing waren in de tijd van islamitische veroveringen, maar nu zijn achterhaald. "Al-Azhar is gebouwd op islamitisch erfgoed", zei Shuman. "Maar niet alles daarvan is heilig."

Ramp

Onder sommige studenten van Al-Azhar stuitten de plannen op verzet - van hen heeft een aantal zich aangesloten bij IS. Anderen maken zich boos dat er nog steeds geen duidelijk plan ligt. Sjeik Anas Aboshady, professor islamitische theologie op de geneeskundefaculteit van Al-Azhar, is een van hen. In zijn royale nieuwbouwwoning in New Cairo, een satellietstad op een uur rijden van de hoofdstad, slaat hij met zijn vuist op de leuning van een fauteuil. "Als we maar waren begonnen, dan zouden de resultaten geweldig zijn. Afgelopen jaar zou er een begin moeten zijn gemaakt. Maar ik werk 'on the ground', en er is nog niets gebeurd, behalve veel gepraat en conferenties. Een nieuwe syllabus hebben we nog niet, ideeën om radicale gedachten te bestrijden ook niet." Na een zucht: "Het is een wereldwijde ramp. Duizenden mensen worden elke dag gedood door dit religieuze probleem. We moeten handelen."

Aboshady werkte voorheen als imam in Londen, waar hij jaren terug al een telefonische hulplijn tegen radicalisering opzette. Nu geeft hij les aan Maleisische artsen in opleiding op de Al-Azhar-universiteit. "Het probleem met de syllabus van Al-Azhar is niet dat die geweld predikt. Maar hij moet gewelddadige lezingen van de Koran nadrukkelijk bestrijden, en dat gebeurt nog niet." De sjeik heeft voor zijn eigen studenten boekjes gemaakt waarin hij radicale opvattingen probeert te weerleggen. "Maar ik geef een beperkt aantal studenten les."

Volgens Aboshady is Al-Azhar verzwakt. "Met zijn oliegeld kan Saudi-Arabië zijn salafistische ideeën verspreiden. Een valse religie, die een hoop problemen veroorzaakt. Het bedekken van vrouwengezichten noemen ze islamitisch, maar dat is niet correct. Er zijn vele, vele overleveringen uit de tijd van de Profeet waaruit blijkt dat vrouwen hun gezicht niet bedekten. Wij hebben gelijk, de salafisten niet, dat moeten we hen alleen maar laten zien."

"De oorzaak van de populariteit van het salafisme? Een grote mond en een grote baard, dat zien de mensen nu eenmaal graag. En veel Egyptenaren zijn ongeletterd, ze denken niet na."

Maar Al-Azhar is zelf ook onderdeel van het probleem, vindt Aboshady. "De relatie met de Egyptische staat is te nauw. We krijgen ons salaris van de overheid, dus zijn we niet onafhankelijk genoeg."

Volgens de sjeik verdelen salafisten de moslimgemeenschap. "Ze zonderen zich af als aparte groep door er allemaal eigen gebruiken op na te houden. Bidden op een speciale manier, kleden op speciale manier, daar begint het mee. De volgende stap is jihadist worden. Zodra ze de mogelijkheid hebben om een staat te maken waar hun levenswijze helemaal gepraktiseerd wordt, gaan ze."

Liefst zou Aboshady een denktank zien waarin niet alleen Al-Azhar-geleerden, maar alle denkers van het land zich verenigen. Maar optimistisch is hij er niet over.

"Ik denk dat de nieuwe overheid te druk is met de economische problemen, die zo ernstig zijn dat ze wel voorrang moeten krijgen. Om de harten en de geesten van mensen te winnen, moet je de juiste mensen hebben. Ik vrees dat het bestuur van Al-Azhar daar niet toe in staat is."

Letterlijk

Tussen de colleges door vertellen Nadine en Omar verder over hun gedachten bij de onderwijsplannen. "Zoveel dingen zijn nu anders dan vroeger", zegt Nadine. "Ik vraag me af: wat betekent dat voor wat je wel en niet moet doen? Maar daar wordt niet over nagedacht, in plaats daarvan nemen mensen oude teksten letterlijk. In de tijd van de Koran gingen jongens en meisjes nog niet met elkaar uit. Maar we zijn mensen, en er is iets als liefde voor het huwelijk, er is iets wat liefde heet." Ze is even stil. "Het juiste midden vinden is een probleem voor veel mensen: of ze zijn extreem, of ze geloven niets."

In de ogen van Nadine kan het een stuk helderder. "Simpeler, leuker - daar is niets mis mee. Misschien kunnen we elkaar in de klas verhalen met een boodschap vertellen, met de moraal dat je niet mag stelen bijvoorbeeld. Laat de kinderen meedoen en meedenken: hoe zorgen we ervoor dat we niet gaan stelen?"

Omar ziet het anders. Hij heeft vergelijkingsmateriaal: vanaf zijn dertiende woonde hij een tijd in Saudi-Arabië. "Daar besteedden we tenminste genoeg tijd aan godsdienstonderwijs, kregen we genoeg studiemateriaal, en kregen les van gekwalificeerde docenten."

Het grootste probleem met de boeken is volgens Omar dat ze niet gedetailleerd genoeg zijn. "Dit zijn verhalen uit de Koran en een soort levenslessen - 'Ga met mensen om met een groot glimlachend gezicht' - die iedereen al kent." Omar mist informatie over de religieuze verschillen en conflicten. "Er staat ook niets in over de 73 sektes die er zijn, die niet echt islamitisch zijn. Tegenwoordig hebben we veel atheïsten in Egypte. Waarom? Omdat hun vader heeft gezegd: 'Leer dit gewoon uit je hoofd', en niemand hun vragen beantwoordde."

Hij bladert nog eens door de schoolboeken. "Kijk, hier zit wel een hoofdstuk over jaloezie tussen. Maar wat ik mis, zijn de diepe ethische kwesties, bijvoorbeeld dat je de ongelovigen niet moet nadoen, met piercings, tatoeages en gekke kapsels. En dat je geen gaten tussen je tanden moet maken met tandenstokers."

tekst

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden