Kan de markt het klimaatprobleem oplossen?

Deelnemers bij aanvang van de Climate Miles, een wandeling van meer dan 500 kilomter van Utrecht naar Parijs, waar de Klimaattop plaatsvindt. Beeld ANP
Deelnemers bij aanvang van de Climate Miles, een wandeling van meer dan 500 kilomter van Utrecht naar Parijs, waar de Klimaattop plaatsvindt.Beeld ANP

Mark Rutte pleitte in zijn toespraak op de klimaattop begin deze week voor een grotere rol voor consumenten en het bedrijfsleven in het oplossen van het klimaatprobleem. Maar hoe realistisch is dat appèl? Wim Dubbink, hoogleraar bedrijfsethiek Universiteit Tilburg: "Moraliteit is niet statisch, het kan aangeleerd worden."

Bedrijven zijn alleen maar uit op winst, hoor je vaak. Hoe kan je dan verwachten dat ze milieubewustere keuzes maken?
"Dat vind ik een cynische gedachtegang. Ik denk daar anders over. Bedrijven hebben soms hele goede redenen om zich in te zetten voor het milieu. Want bedrijven zijn geen machines die blind het marktmechanisme volgen. Je kan als bedrijf namelijk ook zeggen: 'Hier stoppen wij'. Winstmaximalisatie is geen natuurmechanisme maar een denkwijze."

Kunt u dat uitleggen?
"Een bedrijf is behalve een juridische constructie ook een plek waar mensen hun leven leiden. Ik heb wel eens iemand van de Rabobank horen zeggen dat 'collectieve schaamte' ten tijde van de Libor affaire, veranderingen in gang heeft gezet. Ook personeelsleden van bedrijven als Shell kunnen een gemeenschappelijke stem vormen tegen de werkwijze van hun bedrijf."

Is er dan ook moreel besef binnen de grote olieconcerns?
"Allereerst moet ik zeggen dat men moraliteit meestal reduceert tot altruïsme en dan zegt dat het bedrijfsleven niet moreel is omdat er geen altruïsme te vinden is. Moraliteit heeft echter niks met altruïsme te maken. Deze gedachtegang biedt bedrijven een excuus om moraliteit in het algeheel buiten de deur te houden. Het is te kort door de bocht om te stellen dat er bij de grootindustriëlen geen enkel moreel besef bestaat."

Over welk moreel besef beschikken ze dan wel?
"Toegegeven: Er is weinig besef van de moraliteit die te maken heeft met het besef van een plicht jegens de samenleving en het milieu. Deze maatschappijen hebben juist een goed besef van de moraliteit die nodig is om eigendom te laten bestaan. Namelijk de moraliteit die bijvoorbeeld zegt: niet stelen en niet moorden. Zonder deze waarden zou er niet eens een markt bestaan. Er is dus een heel goede basis om dit soort bedrijven morele verantwoordelijkheid voor de samenleving bij te brengen."

Hoe verloopt dat in de praktijk?
"Als we ervan uitgaan dat het moreel besef van marktpartijen laag is, dan kan de politiek beginnen met het prikkelen van het eigenbelang om later ergens anders uit te komen. Een kind met weinig moreel besef geef je ook een aai over de bol en je hoopt dat het deze prikkel uiteindelijk eigen maakt. Moraliteit is namelijk niet iets statisch, maar kan aangeleerd worden. In dat proces kan de politiek een rol spelen door bijvoorbeeld goed gedrag van bedrijven te subsidiëren."

Wie moet moreel gezien voorop lopen? Zijn dat de consument en het bedrijfsleven, of moet de politiek het voortouw nemen?
"Als samenleving moeten we inzien dat het marktmechanisme ons juist een keuze geeft en geen perverse prikkel is. Het spreekt de verantwoordelijkheid van de mensen aan."

Dus het morele zwaartepunt ligt bij de consument?
"Zolang de consument zich bewust is van zijn vrijheid en niet slechts passief reageert op marktprikkels, is hij aan zet. Van die mensen, die hun vrijheid realiseren en de vrijheid van de markt gebruiken om een betere wereld te creëren, hebben we alles te verwachten. Zonder de vrije markt was er ook geen biologische slager en geen duurzame energie geweest."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden