Kan de landbouw niet zonder miljoenen kilo's chemische middelen?

Jan Huijgen uit Bunschoten bij zijn koeien. Hij is één van de boeren in Nederland die geen chemische middelen gebruikt.  Beeld
Jan Huijgen uit Bunschoten bij zijn koeien. Hij is één van de boeren in Nederland die geen chemische middelen gebruikt.

De een noemt het ‘gif’, de ander een ‘beschermingsmiddel’: jaarlijks gebruikt de Nederlandse landbouw miljoenen kilo’s chemische middelen. Kunnen we niet zonder?

Voor Peter Jens is het geen vraag. Natúúrlijk, zegt hij, is het mogelijk om voedsel te produceren zonder gebruik te maken van chemische bestrijdingsmiddelen. “Maar ik ben wel een soort luchtfietser”, zegt hij er meteen bij. “Ik loop ver op de troepen vooruit.” Jens werkt namelijk voor Koppert, een firma die biologische gewasbeschermingsmiddelen verkoopt: mijten, bacteriën en schimmels, die een natuurlijke vijand zijn voor plagen en ziektes. Bovendien houdt hij zich bezig met het ontwikkelen van nieuwe biologische producten, die telers in de toekomst kunnen gaan gebruiken.

Zo vanzelfsprekend als het voor Jens is dat land- en tuinbouw níet onlosmakelijk verbonden hoeven te zijn met chemie, is het niet voor iedereen. In debatcentrum de Rode Hoed in Amsterdam gaan komende dinsdagavond drie wetenschappers met het publiek in discussie over de vraag: kan voedselproductie zonder chemie? Die vraag dringt zich op nu er bijvoorbeeld fel wordt getwist over een middel als glyfosaat. Dat is al jaren het meest gebruikte bestrijdingsmiddel ter wereld, maar het is funest voor bijen. Eind vorig jaar werd besloten dat het gebruik van het middel ook de komende vijf jaar toegestaan is in Europa. Dat terwijl het volgens sommige onderzoeken gevaarlijk is voor mensen die er mee werken. Volgens milieuorganisaties is de toelating van glyfosaat een overwinning voor grote chemiebedrijven die alleen oog hebben voor hun winst en niet voor het milieu.

De verlenging van het glyfosaat-gebruik past ook slecht bij de ambities van de Nederlandse regering. Die formuleerde in 2016 een ‘Voedselagenda’, met als ambitie: koploper in Europa worden in duurzame voedselproductie. Nederland probeert andere landen daarin mee te krijgen, bijvoorbeeld door de Europese landbouwministers een plan te laten aannemen om het gebruik van niet-chemische gewasbeschermingsmiddelen te bevorderen. Nederland streeft daarbij zelf naar de koppositie: relatief het laagste gebruik van gewasbeschermingsmiddelen in de hele EU.

Volgens Peter Jens is het niet de vraag óf we toegaan naar een landbouw zonder chemie, maar veeleer op welke manier en in welk tempo dat kan gaan. De overheid wil het, de makers van gewasbeschermingsmiddelen ook. “Ik merk dat steeds meer partijen stellen: biologische middelen waar mogelijk, chemische alleen waar nodig.”

Ziek productiesysteem

Het niet gebruiken van chemische middelen is de dagelijkse praktijk voor Jan Huijgen, biologische boer in Bunschoten. “Wie gezond is, heeft geen medicijnen nodig”, zegt hij. Wat het dan betekent dat pesticiden behoren tot de standaarduitrusting van de gangbare boer? “Blijkbaar vinden we dat het productiesysteem ziek is.”

En toch, zegt Huijgen, vindt hij de vraag of de landbouw wel of niet zonder chemie kan niet zo erg interessant. Huijgen werpt een blik op zijn koeien die aan het voerhek staan. Het zijn er zestig, vleeskoeien van het ras Blonde d’Aquitaine. “Maar als je de vraag vertaalt naar: kan een boer uit het bestaande agrarische systeem stappen en deel uitmaken van een maatschappelijk gezond voedselsysteem, wordt het al spannender. Ik denk dat dat kan. Nu worden boeren uitgemolken, ze zitten in de overlevingsmodus. Terwijl ze zoveel kunnen betekenen voor het landschap, de natuur en de maatschappij.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

null Beeld

Zelf doet Huijgen dat door zijn biologische vlees te produceren, door op elk overhoekje van zijn erf bloemen te laten groeien, door een bijenvolk te houden. Voor het financieren van zijn werkwijze keek Huijgen niet naar de bank maar naar burgers: hij wist honderd mensen zover te krijgen dat ze voor duizend euro in zijn boerderij participeren. Dat bewijst, zegt hij, dat een andere manier van voedsel produceren - die verder gaat dan alleen maar ‘geen chemie’ - daadwerkelijk mogelijk is.

Toch komt uiteindelijk onvermijdelijk de vraag: wie gaat dat betalen? Peter Jens: “Boeren moeten roeien met de riemen die ze hebben om een goede boterham te verdienen. Je kunt boeren en tuinders geen maatregelen ontzeggen die hun oogst kunnen redden.”

Onafhankelijk

Hoe boeren duurzamer kunnen werken zonder er financieel op achteruit te gaan, laat het ministerie van landbouw onderzoeken door de Wageningen Universiteit. De wens is namelijk dat in 2030 de Nederlandse land- en tuinbouw zoveel mogelijk onafhankelijk van bestrijdingsmiddelen functioneren. Maar: op dit moment kan bijvoorbeeld de uiensector helemaal niet zonder middelen die bederf voorkomen. Juist dankzij de chemie zijn Nederlandse uien lang te bewaren en dus wereldwijd te exporteren. Dat levert goed geld op.

Jan Huijgen vraagt zich af of we wel met voedsel over de wereld moeten slepen. “Nu komt 95 procent van ons voedsel vanuit de hele wereld, 5 procent uit de regio. Waarom zou er niet 20 of 30 procent uit de regio kunnen komen? En als burgers rechtstreeks in boeren investeren en voedsel kopen zonder tussenkomst van een grote supermarkt, krijgt de boer ook een betere prijs. Nu verdient iedereen aan voedsel behalve de boer zelf. Vind je het dan gek dat de bodem uitgemergeld wordt, dat de insecten verdwijnen?”

Peter Jens ziet nog wel een andere mogelijkheid om duurzame boeren financieel tegemoet te komen. “Bied ze een verzekering aan tegen onvoorziene grote plagen en pestschade. En laat afnemers, zoals supermarktketens, dan zo flink zijn om de premie te betalen.”

Tekst gaat verder onder de afbeelding

null Beeld

In Bunschoten loopt Jan Huijgen van de koeienstal naar een wei waar een paar Jacobsschapen lopen, getooid met enorme horens. Van de wol zijn fijne warme sjaals te maken - ook een bron van inkomsten. Ja, zegt Huijgen, hij is een man van idealen. Maar dat ideaal van een maatschappelijk gezond voedselsysteem probeert hij uiterst serieus te realiseren. Omdat hij dat niet in zijn eentje kan, nam hij zo’n twee jaar geleden het initiatief tot een convenant waarbij boeren, politiek en maatschappelijk organisaties samen werken aan een manier van landbouw bedrijven die volop oog heeft voor het klimaat, de natuur en dierenwelzijn, en een eerlijke prijs. Waarbij er voor chemie nauwelijks nog plaats lijkt te zijn. Boerenvoorman Hans Huijbers, minister Ploumen (internationale handel en ontwikkelingssamenwerking) en staatssecretaris Van Dam (landbouw) kwamen persoonlijk in Bunschoten hun handtekening zetten. Maar uiteindelijk, zegt Huijgen, ligt de sleutel bij de consument. “Burgers moeten weten wat ze eten en welke impact dat heeft op hun gezondheid en hun omgeving. En wat de echte prijs ervan is. Als we ons eten werkelijk waarderen, komt dat de boer en de natuur ten goede.”

Debat

Over de vraag of het mogelijk is om voedsel te verbouwen zonder chemische bestrijdingsmiddelen te gebruiken, is er dinsdagavond een discussieavond in de debatreeks ‘It’s the food my friend’. In de Rode Hoed in Amsterdam komen drie wetenschappers aan het woord: Michel Haring (hoogleraar Universiteit van Amsterdam) over de betekenis van nieuwe technieken voor veredeling en gewasbescherming voor het landbouwsysteem, Corné Pieterse (hoogleraar Universiteit Utrecht) over toepassing van kennis van het microbioom (het leven van micro-organismen) in bodem en plant, en Johanna Fink-Gremmels (hoogleraar Universiteit Utrecht) over onze kennis van het microbioom voor dier en mens. Tijd: 20.00 uur. Toegangskaarten via www.rodehoed.nl

Lees ook:

De omstreden onkruidverdelger glyfosaat (Roundup) mag de komende vijf jaar nog worden gebruikt. Longarts Marjolein Drent ziet in haar praktijk dat overgevoeligheid kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen. Drent pleit voor betere bescherming en preventieve screening.

De landbouw kan rendabel produceren zonder de omstreden bestrijdingsmiddelen waarvan is aangetoond dat ze veel meer insecten doden dan alleen plaagdieren die oogsten bedreigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden