Kan Abe Fukushima alleen af?

De nasleep van de ramp in de Japanse kerncentrale Fukushima houdt de wereld al tweeënhalf jaar bezig. 'Japan moet afrekenen met de nucleaire elite die te vol is van zichzelf.'

TOKIO - Fukushima, letterlijk betekent het gelukkig of gezegend eiland, maar de crisis bij de kerncentrale in de gelijknamige prefectuur is veranderd in een wereldwijd hoofdpijndossier, dat al tweeënhalf jaar de gemoederen bezighoudt. Buiten Japan is de ophef misschien zelfs wel groter dan in het land van de rijzende zon.

Hoewel energiereus Tepco, de eigenaar van de Fukushima-1 centrale, lange tijd geruststellende woorden sprak, is de situatie nog steeds niet onder controle. In maart 2011 veroorzaakte een 14-meter hoge tsunami zoveel schade aan de centrale en koelinstallaties dat in drie van de vier reactoren een meltdown ontstond. Kernbrandstof raakte overhit en smolt door de reactorvaten heen, het zwartste scenario voor een atoomcentrale.

Berichten over lekkages van radioactief water sijpelden afgelopen weken naar buiten. Veel Japanners halen er de schouders over op. "Al meer dan twee jaar weten we dat het niet goed is bij de Fukushima-centrale. Het nieuws over de lekkages van besmet water is niet echt een verrassing. En hier in Tokio hebben we er voorlopig geen last van", zegt een cafébezoeker in de Japanse hoofdstad.

Ogen van de wereld
De voortdurende berichtenstroom over lekkages van radioactief water bij de Fukushima-1 centrale, 250 kilometer ten noorden van Tokio, zorgt voor internationale onrust. China en Zuid-Korea eisten opheldering van Tokio. Gisteren besloot Zuid-Korea vis uit het gebied rond Fukushima bij de grens te weren.

De wereldwijde consternatie reikte verder dan de buurlanden. Vandaag wordt gestemd over de toekenning van de Olympische Spelen van 2020 waarvoor Tokio zich kandidaat heeft gesteld. Is de veiligheid van bezoekers en sporters gegarandeerd, vragen internationale media en IOC-leden zich af.

Het lijkt erop dat de internationale aandacht het laatste duwtje was dat de regering van minister-president Shinzo Abe nodig had om in te grijpen bij de Fukushima-centrale. "In plaats van de ad-hocaanpak van het verleden, hebben we nu een beleid waarmee we het probleem van het besmet water fundamenteel kunnen oplossen", zei de premier van de rechtse Liberaal Democratische Partij (LDP) deze week. "De wereld kijkt nauwlettend toe of de ontmanteling van de Fukushima-centrale en de problemen met verontreinigd water, opgelost kunnen worden."

De regering komt met geld over de brug om 'drastische maatregelen' te financieren, zodat besmet water niet langer naar de oceaan stroomt. Een ondoordringbare ijsmuur in de grond rond de reactoren is een van de vergaande plannen die ervoor moeten zorgen dat vervuild water de zee niet langer kan bereiken.

Maar, zeggen critici, wat bij de Fukushima-centrale écht nodig is, is een visie - een plan om de centrale veilig en volledig te ontmantelen. De beste technici op aarde moeten meehelpen bij de planning daarvan en betrokken zijn bij de uitvoering van die enorme operatie. En daar wringt de schoen, want lange tijd leek het alsof Tepco liever zijn eigen boontjes dopte en buitenlandse experts op afstand hield. Volgens persbureau Reuters kregen in 2012 alleen Japanse bedrijven grote contracten om nieuwe technologieën te ontwikkelen die moeten helpen bij de ontmanteling van de kerncentrale.

De regering en Tepco geven toe dat te lang is getreuzeld met het inschakelen van internationale experts. "Buiten Japan is er veel ervaring met het ontmantelen van reactoren. Die kennis en steun hebben we nodig", zei vice-president Aizawa van Tepco twee weken geleden. Minister Motegi van economische zaken en industrie kwam deze week met een soortgelijke verklaring.

Internationale hulp
Nobumasa Akiyama ziet een trend in het weren van buitenlandse kennis bij de ontmanteling en schoonmaak van de Fukushima-1 centrale. Hij schreef mee aan een rapport waarin de rampenprocedure kritisch werd nabeschouwd. Op de elfde verdieping van een kantoorgebouw, met een prachtig uitzicht over de Japanse hoofdstad waar geen verhoogde straling wordt gemeten, legt Akiyama uit hoe Japanse ingenieurs beslissingen nemen.

Al in de eerste hectische dagen na de kernramp, er was toen nog veel onduidelijk over de omvang van de crisis, werd internationale hulp afgewezen, aldus Akiyama. "Kopstukken uit het Japanse nucleaire establishment waren er in die eerste dagen van overtuigd dat ze de situatie zelf onder controle hadden. Daarom werd onder meer Amerikaanse technische hulp geweigerd", zegt Akiyama, die in het dagelijks leven als politicoloog werkt aan de Hitotsubashi universiteit in Tokio.

Vanuit alle hoeken van de wereld kwamen adviezen naar Tokio hoe de kernramp het hoofd geboden kon worden, volgens Nobumasa Akiyama. "Vrijwel al die ideeën werden terzijde geschoven door Japanse ingenieurs. Niet uit angst voor het vreemde, maar omdat ze de voorgedragen oplossingen niet nieuw genoeg vonden. Japanse technici waren te zeker van zichzelf."

Nucleair dorp
De mentaliteit die Akiyama omschrijft past bij het Japanse 'nucleaire dorp', een informele samenwerking van energiebedrijven, toezichthouders en de nucleaire industrie. Decennialang werkten de 'dorpsbewoners' onder een hoedje en hield men elkaar de hand boven het hoofd. "Deze nauw met elkaar verbonden elite met enorme financiële slagkracht had weinig achting voor zaken die zij niet zelf hadden bedacht", staat in het officiële onderzoeksrapport naar de oorzaken van de kernramp.

Akiyama wijst erop dat economische belangen mogelijk een rol speelden bij de keuze om buitenlandse bedrijven lang buiten de deur te houden. "Er zijn allerlei geruchten over de enorme bedragen die omgaan bij de schoonmaak van de Fukushima-centrale", zegt hij. Het ligt voor de hand dat Japanse bedrijven vooraan willen staan bij het tekenen van lucratieve contracten.

Er is ook een cynischer antwoord mogelijk op de vraag waarom Tepco buitenlandse bemoeienis wilde beperken, meent Nobumasa Aki- yama. Door internationale experts niet te veel over de schouder te laten meekijken, konden lekkages en andere problemen voor de buitenwereld verborgen blijven, terwijl Tepco al veel eerder kon weten dat het fout ging. Volgens deze lezing wist Tepco dat de regering op enig moment zou móeten ingrijpen, zoals onlangs inderdaad is gebeurd. "Nu de belastingbetaler de ontsmettingsoperatie direct meefinanciert, houdt Tepco enorm veel geld in zijn zak. Misschien voorkomt het zelfs een volledig bankroet. Dat zou een desastreus scenario zijn voor de aandeelhouders, waaronder grote pensioenfondsen en de overheid van Tokio", zegt Akiyama.

Tepco woordvoerster Mayumi Yoshida wil het beeld dat het bedrijf amper gebruik maakt van buitenlandse expertise bijstellen. Ze noemt een lange lijst bedrijven uit de wereldwijde nucleaire industrie en buitenlandse toezichthouders die geregeld technisch advies bieden over de problemen bij de Fukushima-centrale. "Ook is ons bedrijf permanent in contact met het IAEA, het Internationaal Atoom-Energie Agentschap", vertelt zij telefonisch.

Een delegatie van de IAEA bezocht de Fukushima-centrale in april voor een inspectie en bestudeerde de plannen om de centrale te ontmantelen. In een rapport waarschuwden internationale wetenschappers onder meer voor het risico van lekkages van radioactief water. Deze maand zullen wetenschappers van de IAEA opnieuw Fukushima bezoeken, zegt Tepco-woordvoerster Yoshida.

Internationale experts leveren op nog meer manieren een bijdrage aan de veiligheid van de Fukushima-1 centrale. Een speciale commissie onder leiding van het voormalig hoofd van de Amerikaanse nucleaire toezichthouder, helpt Tepco bij het hervormen van de bedrijfscultuur en het nucleaire veiligheidsbeleid.

In reactie op de golf van verontwaardiging afgelopen maanden over de problemen bij Fukushima, richtte Japan in augustus het 'internationale onderzoeksinstituut voor nucleaire ontmanteling' (IRID) op. "Onder dit instituut komt een apart internationaal adviesteam, dat moet meedenken over de buitendienst-stelling van de Fukushima-1 centrale", zegt Tepco-woordvoerster Yoshida.

Volgens haar zullen vijf vooraanstaande internationale experts in het team worden opgenomen. Namen van de experts, evenals het precieze mandaat van de adviesgroep, zijn op dit moment nog niet bekend.

Cultuuromslag
Het vorige maand opgerichte instituut wordt geleid door hoogleraar atoomfysica Hajimu Yamana. Tegenstanders van het 'nucleaire dorp' zijn kritisch over Yamana. Hij gaf op televisie commentaar bij de ontwikkelingen rond de Fukushima-kerncentrale, terwijl hij forse sommen onderzoeksgeld incasseerde van de nucleaire industrie en regering.

Ondanks alle kritiek op het 'nucleaire dorp' lijkt het maar langzaam te worden opengebroken. Er zijn dan ook weinig ervaren nucleaire technici in het land die nooit bij deze club hoorden.

Voorstanders van hervorming van de nucleaire sector pleiten daarom voor een cultuuromslag, waarbij kritiek op elkaars plannen meer geaccepteerd wordt en de deur opengaat voor nieuwe ideeën, ook uit het buitenland. Alle beloftes en initiatieven van Tepco en de regering ten spijt, zijn er signalen dat van die mentaliteitsverandering weinig terechtkomt.

Het meest ambitieuze project om de huidige lekkages van radioactief water bij de Fukushima-centrale te beperken, is de aanleg van een ondergrondse ijsmuur die rond de reactoren wordt gebouwd. Dit mega-project moet ervoor zorgen dat besmet water niet langer in aanraking komt met grondwater dat de Stille Oceaan in stroomt.

Kajima, een groot Japans constructiebedrijf, zal deze ijsmuur gaan aanleggen. In het verleden heeft Kajima vaak meegewerkt aan de bouw van kerncentrales, voor zover bekend heeft het bedrijf geen ervaring met de aanleg van grote ondergrondse ijsmuren. Op een technologie-blog zeggen verschillende experts dat het van groot belang is dat Kajima bij deze megaklus samenwerkt met ervaringsdeskundigen. Een alleingang van het bedrijf raden zij af.

Hoewel de druk hoog is om snel te beginnen met de aanleg van de ijsmuur en volgende maand een eerste test gepland staat, is Kajima volgens een woordvoerder momenteel alleen nog bezig met een studie van verschillende mogelijkheden. Er zijn nog geen beslissingen genomen over de precieze uitvoering van het project, stelt Kajima.

Het Amerikaanse Arctic Foundations, het enige bedrijf ter wereld dat ooit een ijsmuur bouwde om radioactieve besmetting te voorkomen, is niet gevraagd mee te denken.

Artic Foundations directeur Edward Yarmak laat per e-mail weten dat het bedrijf drie maanden geleden eenmalig is benaderd door 'een Japans bedrijf' om te spreken over de ijsmuur bij Fukushima. Bij dat ene contact is het gebleven: "We zijn momenteel niet betrokken bij dit project", schrijft Yarmak.

Japanse premier Shinzo Abe bezocht eind 2012 Fukushima.
Fukushima-1, drie waterproblemen en een oplossing

1. Grondwater stroomt vanuit de bergen onder de reactoren door naar zee.

2. Besmet water dat gebruikt wordt om weggesmolten brandstofstaven te koelen, mengt zich met grondwater.

3. In lange rijen opslagtanks (veelal haastig gebouwd) wordt ernstig vervuild koelwater opgeslagen. Afgelopen weken bleken deze ook te lekken, net als de leidingen tussen de tanks.

4. Een ondoordring-bare ijsmuur moet ervoor zorgen dat vervuild water de zee niet kan bereiken.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden