'Kamer moet inhoud ook overdragen'

Wallage: Decentralisatie AWBZ, jeugdzorg en werk dreigt van gemeenten uitvoeringsfabrieken te maken

De overheveling van de AWBZ-zorg, jeugdzorg en werk naar de gemeenten is een 'megawetgevingproces' dat zijn weerga niet kent, zegt Jacques Wallage, voorzitter van de Raad voor openbaar bestuur (Rob). Daarbij hoort ook een omslag in denken: de gemeenteraad gaat straks over de inhoud van die regelingen en niet langer de Tweede Kamer. Dat besef is nog niet doorgedrongen in Den Haag, waarschuwt Wallage.

In een deze week uitgebracht advies waarschuwt de Rob voor te grote bemoeienis van de landelijke politiek. Vanwaar die vrees?
"De reflex van met name de Tweede Kamer is toch om bij onverwachte gebeurtenissen met vragen en debatten de minister ter verantwoording te roepen. Dat hebben we bij eerdere decentralisaties ook meegemaakt.

"Je kunt er verzekerd van zijn dat bij deze drie zeer grote, complexe decentralisaties - AWBZ, jeugdzorg en werk - van alles mis zal gaan. Het gevaar is reëel dat de Kamer zich dan begeeft op het terrein dat ze juist aan een andere mede-overheid heeft overgedragen. Dit vraagt van de nationale politieke een terughoudende rol."

Zoals de Kamer moord en brand schreeuwt als de NS beslist om geen toiletten in sprinters aan te brengen?
"Dat is een goed voorbeeld. De overheid zet de NS op afstand, maar de Kamer wil zich er inhoudelijk mee blijven bemoeien. Als de reflex van de Kamer is om bij deze drie decentralisaties bij niet ingeschatte ontwikkelingen de betrokken minister naar de Kamer te roepen, dan kan het misgaan. Dit is een mega-operatie met een enorme verschuiving van geld en verantwoordelijkheden. Het Gemeentefonds wordt de grootste uitgavepost van de overheid. Dat moet je niet verstoren met ingrepen van bovenaf, met interpellaties en moties. Dan kun je over drie jaar de stoelen klaarzetten voor een parlementaire enquête over waarom het mis is gegaan."

Wat moet de Tweede Kamer dan doen?
"De Kamer moet een principieel debat voeren over haar eigen rol bij deze decentralisaties en leren loslaten. Als je kind het huis verlaat, wordt je rol als ouder een andere. Dat geldt ook voor de Kamer. De gemeenteraad van Den Helder gaat straks zelf over hoe ze de taken uitvoeren. Dus ik pleit voor een actieve rol van het parlement bij het maken van de plannen. Stel bijvoorbeeld parlementaire commissies in voor onderzoek en begeleiding van het hele proces en laat het daarna los. Bij de uitvoering zijn de gemeenten aan zet, waarbij de gemeenteraden het democratisch controleorgaan vormen.

"Een andere zorg van ons is dat als je je oor te luisteren legt bij de departementen, de gemeenten uitvoeringsfabrieken dreigen te worden van de rijksoverheid, toch vanuit de angst om verantwoordelijkheden los te laten. Maar als je gemeenten hun autonomie en verantwoordelijkheden wilt laten waarmaken, dan mogen het geen uitvoeringsloketten worden, zoals de Sociale Verzekeringsbank. De hele opzet van deze operatie is een overgang van nationale voorzieningen die voorzagen in een compensatie bij tegenslag naar lokale regelingen die gericht zijn op participeren en activeren van zoveel mogelijk mensen."

Waarom weet u zo zeker dat er zaken fout zullen lopen?
"Omdat er grote verschillen zullen ontstaan in de lokale regelingen. Er kunnen zelfs schrijnende situaties ontstaan, bijvoorbeeld in de jeugdzorg. Een rechter beslist dat een jongere opgenomen moet worden en de gemeente zegt er geen geld voor te hebben. Het is aan het kabinet om nu duidelijk te maken dat er alles aan wordt gedaan om misstanden te voorkomen, maar dat garanties niet gegeven kunnen worden. Het parlement moet zich daar bewust van zijn."

Burgers worden straks niet overal meer hetzelfde behandeld, constateert u. Is dat acceptabel?
"Dat is onvermijdelijk. Je kiest of voor een landelijk systeem of voor de afweging dichter bij de mensen te staan en maatwerk te leveren. Ik ben daar niet principieel op tegen. Ongelijkheid heb je ook op andere terreinen. Sommige gemeenten bezuinigen veel op cultuur, anderen niet."

Gemeenten krijgen te maken met drie grote decentralisaties en moeten tegelijkertijd van minister Plasterk ook nog gaan fuseren met andere gemeenten. Kunnen de gemeenten dat wel aan?
"Plasterk belast de decentralisatie niet met fusiegesprekken, hij heeft zijn eis tot fusies afgezwakt. Maar de gemeenten moeten wel op tijd leren samenwerken. Zeker als kleine gemeente moet je altijd in een samenwerkingsverband zitten. Wat de gemeenten te wachten staat is een uiterst precair proces. Het gaat om voorzieningen voor kwetsbare mensen, die bijvoorbeeld langdurige zorg nodig hebben. Maar inderdaad, garanties dat dit goed gaat, zijn niet te geven."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden