Kamer maakt van iedereen een donor

DEN HAAG - Voor enkelingen in de Tweede Kamer was het wel bekend dat er een radicale omslag aan zat te komen in het standpunt van de CDA-fractie over het wetsontwerp over de orgaandonatie. Toch was bijna iedereen dinsdagavond in de Kamer verrast, toen het CDA-Kamerlid Lansink tijdens het debat over het wetsontwerp een totaal ander standpunt verdedigde dan tot dan door zijn fractie was ingenomen.

Het in 1991 nog door het vorige kabinet ingediende en door dit kabinet overgenomen wetsontwerp gaat ervan uit dat een ieder die na zijn dood zijn organen ter beschikking wil stellen, daarvoor uitdrukkelijk toestemming moet verlenen door middel van een codicil. Dinsdagavond maakte het CDA de draai naar een totaal ander uitgangspunt. Ieder die tijdens leven en welzijn niet uitdrukkelijk bezwaar heeft aangetekend, wordt geacht in te stemmen met transplantatie van zijn organen.

De ommezwaai van de CDA-fractie betekent dat het debat over het wetsontwerp deze week niet verder wordt voortgezet. Plotseling tekent zich nu een Kamermeerderheid af voor het bezwaar-systeem dat sterk afwijkt van het voorliggende wetsontwerp.

Het kabinet moet zich nu eerst intern beraden over wat verder te doen. Het is volstrekt onduidelijk waar dat op uit zal draaien. Het is in elk geval niet gezegd dat het kabinet de Kamermeerderheid zonder meer tegemoet zal komen, ook al zijn de twee eerst betrokken bewindslieden - Borst (volksgezondheid) en Sorgdrager (justitie) - beiden lid van D66, de partij die eveneens aanhanger is van het bezwaar-systeem.

Tussenoplossing

Minister Borst zei gisteren te azen op een 'tussenoplossing', die voor een Kamermeerderheid aanvaardbaar moet zijn. Eén ding staat vast: de politiek kan het zich niet permitteren dat op dit ethisch en juridisch zwaar beladen onderwerp nog langdurig een patstelling blijft bestaan. Dat valt niet te verkopen aan al die patiënten (en hun familieleden) die op dit moment op de wachtlijst staan voor een transplantatie. Welk voorstel het ook in de Kamer haalt, het zal in elk geval moeten bevorderen dat het aantal Nederlanders dat organen ter beschikking wil stellen, fors toeneemt in de komende jaren.

De omslag van het CDA valt op het conto te schrijven van fractielid Lansink. Hij is eigenlijk altijd al voorstander geweest van het bezwaar-systeem, maar wist daarvoor geen meerderheid te vinden in de vorige fractie. Door het vertrek van enkele overtuigde en geharnaste tegenstanders na de verkiezingen lukte het hem deze keer wel. Tot groot verdriet en woede van de VVD-fractie.

Het liberale Kamerlid Kamp stak dinsdagavond haar teleurstelling tijdens het debat niet onder stoelen of banken en confronteerde Lansink nogal hardhandig met de eerdere opvatting van de CDA-fractie. Hetgeen bij Lansink weer de reactie opriep dat Kamp bezig was dit heikele thema te politiseren, terwijl in de Kamer eigenlijk iedereen het er over eens is dat dat nu juist niet de bedoeling is.

Gisteren haalde Kamp zich ook nog het ongenoegen van de D66-fractie over zich heen door de twee D66-bewindslieden ervan te beschuldigen het open debat niet te willen aangaan, toen zij aankondigden eerst overleg te willen binnen het kabinet.

Onschendbaarheid

De houding van de VVD valt wel te begrijpen. De onschendbaarheid van het menselijke lichaam is uitgerekend dank zij de inspanningen van het vroegere VVD-Kamerlid Kappeijne van de Copello in de Grondwet opgenomen. Een systeem, waarbij iemand uitdrukkelijk toestemming verleent voor transplantatie van organen na zijn of haar dood, verdraagt zich uitstekend met dit grondwetsartikel. Dat ligt een stuk genuanceerder in het bezwaar-systeem: dan wordt er immers vanuit gegaan dat iemand automatisch akkoord gaat met transplantatie van organen na zijn dood, als hij tijdens zijn leven daar geen uitdrukkelijk bezwaar tegen heeft aangetekend.

Dit stelt extreem hoge eisen aan de voorlichting van alle Nederlanders: eigenlijk moet het zeker zijn dat iedereen op enig moment een bewust besluit heeft genomen over al of niet bezwaar aantekenen. Het staat wel vast dat geen voorlichtingscampagne van de overheid dit kan bereiken.

In de PvdA-fractie neigt de overgrote meerderheid naar het bezwaar-systeem. Naar schatting tien leden hebben daar principiële bezwaren tegen. Met D66, CDA, SP, Unie 55+, twee leden van de GroenLinks-fractie en de PvdA-voorstanders tekent zich nu een Kamermeerderheid vóór voor het bezwaar-systeem af.

Die meerderheidsopvatting geldt dan de hoofdlijn. Want er blijven nog verschillende opvattingen over, als het om de nadere uitwerking gaat. Om een voorbeeld te noemen: welke zeggenschap houden de nabestaanden nog over. Volgens het wetsontwerp kunnen die niet langer de wens van de overledene, neergelegd in een codicil, overrulen, zoals nu nog wel het geval is. D66 en CDA zijn het daarover eens. De PvdA staat een gecombineerd toestemmings- en bezwaarsysteem voor: zowel degenen die uitdrukkelijk toestemming verlenen voor transplantatie als degenen die daartegen uitdrukkelijk bezwaar hebben, moeten dat centraal laten registreren. Wie helemaal niets laat registeren, wordt geacht zijn organen na zijn dood ter beschikking te stellen, in de PvdA-gedachtengang.

Criteria

Zo blijven er naast de hoofdzaak nog vele vragen over. 'Hersendood' is bij voorbeeld het criterium om over te mogen gaan tot het wegnemen van organen uit iemands lichaam. Maar wat is hersendood? Daarvoor moeten criteria worden vastgesteld, evenals over de procedure om hersendood te bepalen. Ook over de vorm van centrale registratie, onontbeerlijk in een bezwaar-systeem, valt nog het nodige te zeggen. En niet te vergeten zullen de kosten van centrale registratie - naar schatting dertig miljoen per jaar - een rol spelen in de overwegingen van de regering. Welk standpunt het kabinet over de hoofd- en de bijvragen zal innemen wordt waarschijnlijk pas volgende week duidelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden