Column

Kamer laat zich op toppunt van kracht ontbinden

Met het uitgewerkte Lenteakkoord van VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie op tafel rijst eens te meer de vraag waarom het nodig is nieuwe verkiezingen te houden.

Natuurlijk is die vraag een academische geworden, nu de koningin aan het demissionaire kabinet-Rutte heeft verzocht de Tweede Kamer te ontbinden en een nieuwe stembusgang uit te schrijven. Dat lijkt logisch en democratisch, maar is het dat ook? Juist nu de Kamer zich met het sluiten van een akkoord van haar sterkste kant heeft laten zien, wordt diezelfde Kamer ontbonden.

Daarmee laat het parlement zien dat het overbodig is de kiezers te raadplegen. De Kamer, opererend op een kiezersmandaat van nog geen twee jaar oud, heeft de ontstane politieke crisis opgelost en kan overgaan tot de orde van de dag.

Des te beter, zou je zeggen, in de crisisomstandigheden en in het licht van de eisen die de Europese Unie aan het begrotingsbeleid van de lidstaten stelt. Sterker nog, anders dan in andere Europese landen is het in Nederland niet nodig een toevlucht te nemen tot onorthodoxe oplossingen, zoals in Italië en Griekenland. Maar in plaats van de hoed af te nemen voor de vertoonde slagvaardigheid wordt de Kamer ontbonden.

Let wel, dit gebeurt op verzoek van de Kamer zelf. Drie dagen na de crisis in het Catshuis heeft Kamervoorzitter Verbeet die wens overgebracht aan het staatshoofd. Dat maakt de puzzel er nog vreemder op. Niet de regering of de kiezers eten het parlement de kaas van het brood, dat doet het parlement zelf. Des te indringender roept deze gang van zaken de vraag op naar het waarom. De positie van de Kamer is in ons bestel al niet zo'n sterke en nu draagt de Kamer zelf bij aan een verdere verzwakking.

Dacht zij misschien dat er niets anders op zat dan ontbinding? Dat zou een misverstand zijn. Niets in het geschreven en ongeschreven staatsrecht verplichtte in de ontstane politieke situatie de kiezers opnieuw te raadplegen. Het was mogelijk geweest op basis van het in 2010 verstrekte kiezersmandaat een nieuw kabinet te vormen, zelfs een meerderheidskabinet op basis van het Lenteakkoord, ook al heeft dat nu een beperkte reikwijdte.

Een andere mogelijkheid is dat de Kamer veronderstelde dat zij met een terugkeer naar de kiezers de democratie dient. Maar is dat zo? De ratio achter het ontbindingsrecht is een vastgelopen samenwerking tussen regering en parlement weer op gang te brengen. Maar daarvan is niets gebleken. Integendeel, na de interne breuk in de gedoogcoalitie hebben de fracties van ChristenUnie, D66 en GroenLinks het initiatief genomen een nieuwe basis te leggen voor voortzetting van die samenwerking.

Kortom, een tussentijdse stembusgang heeft zin en betekenis in een situatie van politieke onmacht: de politici komen er zelf niet meer uit, laat de kiezers spreken. Maar het is ongerijmd en zelfs absurd zo'n bewijs van onmacht te transformeren tot een daad van hogere democratische orde. Niet vergeten: het is al de vierde keer in tien jaar dat de kiezers vervroegd worden geraadpleegd. In dit geval was daarvoor de minste aanleiding.

Met het Lenteakkoord hebben de vijf betrokken fracties aangetoond dat Rutte en Verhagen zich in de formatie van 2010 in twee dingen schromelijk hebben vergist. Zij hebben ten onrechte vertrouwen gesteld in de PVV als partner en zij hebben vanwege hun 'ferme wil' tot samenwerking met deze partij het onderzoek van informateur Lubbers naar mogelijke meerderheidsvarianten gedwarsboomd. De variant van de Lentecoalitie was daarbij niet zo'n vergezochte: CDA-lijsttrekker Balkenende sprak in de campagne van 2010 al een voorkeur voor uit voor deze 'hervormingscoalitie'.

Politiek interessant is dat Balkenende toen al inzag dat deze coalitie bereid zou zijn tot de zeer noodzakelijke hervormingen. Desondanks kozen Rutte en Verhagen voor een constructie die niet anders dan stilstand zou betekenen. Dat maakt hun vergissing er nog ernstiger op - zij waren immers gewaarschuwd.

Balkenende gaat overigens ook niet vrijuit, hij handhaafde, zelfs met de klemtoon van een breekpunt, het taboe op de hypotheekrenteaftrek. Daarnaast rekende hij de ChristenUnie niet tot zijn voorkeurscoalitie, ondanks het feit dat deze partij in 2010 naast het CDA was blijven staan in het fatale conflict met de PvdA. Geen wonder dus, dat fractieleider Slob thans de 'grote zusterpartij' met achterdocht beziet.

Mijn conclusie is dat de politici zich met hun wens tot vervroegde verkiezingen zwaar te kort hebben gedaan. En dat uitgerekend op een moment dat zij op eminente wijze hun zelfstandigheid hebben gedemonstreerd. Kan het treuriger? In meer objectieve zin laat de gang van zaken zien dat onze parlementaire democratie verschuift naar een plebiscitaire democratie.

'We will go to country!', deze kreet van een Britse staatsman uit de negentiende eeuw klinkt mooi, maar politici die in een steeds hoger tempo de kiezers opzoeken, graven langzaam maar zeker hun eigen graf en, erger nog, dat van de democratie. De kiezers willen handelingsbekwame politici zien en geen onmacht.

VVD-leider en demissionair premier Rutte had zich twee keer moeten bedenken, toen hij direct na de breuk in het Catshuis zei dat verkiezingen voor de hand lagen. De politiek leiders hadden echt leiderschap getoond en de democratie een grotere dienst bewezen als zij het heft in eigen hand hadden gehouden. Ze hadden daarvoor én de legitimatie én de staatsrechtelijke ruimte.

Jazeker, ik laat de vraag onbeantwoord of het Lenteakkoord er ook was gekomen zonder het vooruitzicht van verkiezingen in september. Laten de betrokken politici daar maar een antwoord op geven en uitleggen waarom zij de positie van de Kamer eerder hebben verzwakt dan versterkt.

 
Niet de regering of de kiezers eten het parlement de kaas van het brood, maar het parlement zelf.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden