Kamer duikt in ontwijking belasting

Commissievoorzitter Henk Nijboer (PvdA) tijdens een verhoor van de Parlementaire ondervragingscommissie Fiscale constructies. Beeld ANP

De Panama Papers zorgden voor ontsteltenis in politiek Den Haag. Na een jaar soebatten start vandaag de parlementaire commissie.

Vandaag beginnen de verhoren van de Parlementaire ondervragingscommissie Fiscale constructies. Die commissie is ingesteld na publicaties over de zogeheten Panama Papers, die aantoonden hoe vooral rijke particulieren en mkb'ers hun geld onderbrachten in belastingparadijzen. Voornaamste vraag: maakt Nederland maatschappelijk ongewenste belastingontwijking mogelijk, en hoe is dat te voorkomen?

Het heeft lang geduurd voordat de onderzoekscommissie tot stand kwam. Begin april vorig jaar verschenen de eerste artikelen over de Panama Papers, het gelekte archief van het Panamese juridisch advieskantoor Mossack Fonseca. Hoewel de Tweede Kamer vrijwel direct aanleiding zag om een onderzoek in te stellen, waren partijen het oneens over de vraag hoe dat onderzoek eruit zou moeten zien.

Vooral de linkse partijen in de Tweede Kamer voelden ervoor het onderzoek zo breed mogelijk te maken. Zij wilden niet alleen mogelijke belastingontwijking door (rijke) particulieren of mkb'ers, maar ook de populariteit van Nederland als doorvoerland van grote multinationals onderzoeken. Daar voelden met name VVD en CDA niets voor. Het onderzoek zou dan zo breed van opzet worden, dat op geen enkele vraag antwoord kon komen.

Besloten is de onderzoeksopzet te beperken. Multinationals die op zijn minst enige werkgelegenheid in Nederland hebben, vallen erbuiten. De commissie richt zich nu op de brievenbusmaatschappijen die geen of nauwelijks activiteiten in Nederland hebben, maar waar wel veel geld doorheen gaat. Het tweede deel van het onderzoek gaat over het wegsluizen van particuliere vermogens naar belastingparadijzen, met als doel die buiten het zicht van de fiscus te houden.

Door het onderzoek te versmallen is de commissie er alsnog gekomen. Ook het CDA heeft zich - na eerder verzet - aangesloten in de persoon van het nieuwe Kamerlid Chris van Dam. Verder bestaat de commissie uit Renske Leijten (SP), Tom van der Lee (GroenLinks), Eppo Bruins (ChristenUnie), Jan Paternotte (D66) en voorzitter Henk Nijboer (PvdA).

Hoe houden rijke particulieren hun geld uit het zicht van de Belastingdienst?

Uit onderzoek van Trouw en het FD naar de Panama Papers bleek dat honderden particulieren - onder wie opvallend veel mkb'ers - de weg naar een belastingparadijs wisten te vinden. Via het Panamese juridisch advieskantoor Mossack Fonseca richtten zij een vennootschap op, bijvoorbeeld op de Britse Maagdeneilanden, om daar hun vermogen in onder te brengen. Het werkelijke aantal Nederlanders is waarschijnlijk veel groter: naast Mossack Fonseca zijn er nog veel meer kantoren die wereldwijd vennootschappen oprichten in belastingparadijzen.

De commissie wil antwoord op de vraag hoe die mensen daar nu precies toe komen. Wie adviseert hen dit, en is het moeilijk om op te zetten? Is het duur? Kan de Belastingdienst hier achter komen, en zo ja, hoe dan?

Vandaag spreekt de commissie misschien wel dé Nederlandse expert voor al die vragen. Voormalig rechercheur bij de Fiod Jan van Koningsveld, tegenwoordig directeur van het Offshore Kenniscentrum, is gepromoveerd op het gebruik (en misbruik) van vennootschappen in belastingparadijzen. In Trouw en het FD uitte hij vorig jaar zijn verbazing over het gebrek aan kennis over constructies in belastingparadijzen bij 'trustkantoren, banken, toezichthouders en wetshandhavers als de Belastingdienst'.

Die laatste kan daar direct op reageren. Liefst vier experts van de Belastingdienst schuiven eveneens vandaag aan bij de commissie. Morgen hoort de commissie afgevaardigden van het Functioneel Parket, en toezichthouder De Nederlandsche Bank. DNB zal vooral ingaan op de rol van trustkantoren, die vaak optreden als beheerder van vennootschappen namens hun klanten. Soms nemen zij ook de advisering voor hun rekening. DNB toont zich al jaren kritisch op de rol van trustkantoren, die wettelijk gezien als 'poortwachter' moeten optreden. In die hoedanigheid moeten zij onderzoek doen naar hun klanten, en melding maken van verdachte transacties. Ondanks de jarenlange kritiek is er nog weinig veranderd, zo zei DNB-divisiedirecteur Willemieke van Gorkum in januari in Trouw en het FD. Naar aanleiding van de Panama Papers heeft DNB zelfs aangifte gedaan tegen trustkantoren, zei Van Gorkum, zonder te zeggen om hoeveel of welke trustkantoren het gaat.

Vanaf volgende week verlegt de commissie de aandacht naar de trustkantoren, fiscaal adviseurs en notarissen die helpen de constructies op te zetten. Opgeroepen personen verschijnen dan doorgaans als getuige, en niet langer als deskundige - een belangrijk onderscheid, omdat getuigen mogelijk iets te verwijten valt, deskundigen waarschijnlijk niet.

Welke rol speelt Nederland in het doorsluizen van kapitaal uit het buitenland?

Zoals Nederlandse vermogenden gebruik maken van vennootschappen in belastingparadijzen, zo maken buitenlandse bedrijven en rijke particulieren gebruik van Nederland. Dit gedeelte van de enquête is daarmee het spiegelbeeld van de vraag hoe en waarom Nederlanders hun geld naar het buitenland brengen. Want waarom brengen buitenlanders hun geld naar Nederland?

Die twee kanten van het onderzoek zitten aan elkaar verbonden via trustkantoren en fiscaal adviseurs. Die laatsten verzinnen de constructies - voor Nederlanders en buitenlanders - terwijl de trustkantoren optreden als beheerder van vennootschappen. Ons land telt zo'n 14.500 zogeheten brievenbusmaatschappijen - vennootschappen met alleen een adres en zonder noemenswaardige activiteiten. In totaal beheren Nederlandse trustkantoren in binnen- en buitenland zo'n 24.000 vennootschappen.

Jaarlijks stroomt er bijna 4000 miljard dollar door ons land. Daarmee is Nederland op papier de grootste investeerder wereldwijd. In werkelijkheid kan dat natuurlijk niet - daar is de Nederlandse economie veel te klein voor. Het geld passeert hier vooral vanwege allerlei aantrekkelijke belastingvoordelen die we het buitenland bieden.

Dit deel van de enquête heeft het risico in zich nogal uit te waaieren. Precies waar CDA en VVD in eerdere instantie voor waarschuwden. Weliswaar rept de onderzoeksvraag alleen over brievenbusmaatschappijen, gezien de opgeroepen personen zal het ook zeker gaan over wat multinationals zoal voor constructies hebben lopen via Nederland.

Vrijdag verschijnt bijvoorbeeld Jan Vleggeert, universitair hoofddocent belastingrecht in Leiden, die de laatste tijd veel aandacht genereerde met zijn (succesvolle) pogingen ambtelijke stukken over belastingontwijking door multinationals openbaar te maken. Ook fiscaal adviseur Bartjan Zoetmulder, die zich namens lobbygroep NOB inzet voor 'Nederland Investeringsland', is vooral bekend van zijn werk voor multinationals.

Op wie moeten we verder nog letten?

Zoals wel vaker bij parlementaire enquêtes wordt ook nu de spanning naar het einde toe opgebouwd. De eerste week komen er vooral deskundigen, de tweede week voornamelijk getuigen. Wat die laatste categorie betreft zijn de trustkantoren oververtegenwoordigd, terwijl alleen Phillipe Mol van Van Lanschot namens de banken aanwezig zal zijn. Opvallend, aangezien staatsbank ABN Amro prominent in de Panama Papers naar voren kwam als bank die eigenaren van vennootschappen in belastingparadijzen verhult.

De laatste dag van de verhoren belooft de spannendste te worden. Als eerste komt dan Toine Manders aan het woord, die met zijn Haags Juristen College lang advies gaf over belastingconstructies en door het OM wordt vervolgd voor belastingfraude en het illegaal runnen van een trustkantoor.

Vervolgens verschijnen Frank Sonsma van Alea Management, en Guus Poelen van Infintax - de twee Nederlandse trustkantoren die het meeste met Mossack Fonseca hebben samengewerkt.

De laatste naam roept vooralsnog de meeste vraagtekens op. Dat is directeur Frank Elderson van De Nederlandsche Bank, in zijn functie verantwoordelijk voor het toezicht op trustkantoren en integriteit in de hele financiële sector. Saillant: Elderson verschijnt als getuige, niet als deskundige.

Over Jan Kleinnijenhuis

Ook Trouw-journalist Jan Kleinnijenhuis zelf zal als deskundige worden gehoord bij de Parlementaire ondervragingscommissie Fiscale constructies. Kleinnijenhuis is een van de bijna 400 journalisten wereldwijd die inzage kregen in de gegevens van juridisch adviesbureau Mossack Fonseca die de Süddeutsche Zeitung opgestuurd kreeg. Trouw werkte voor de Nederlandse onthullingen samen met Het Financieele Dagblad. Met vier journalisten spitten zij een half jaar lang de miljoenen documenten door. Daaruit bleek onder meer dat ook Nederlandse middelgrote bedrijven geregeld geld in belastingparadijzen wegzetten. Ook troffen zij bekende namen aan als ABN Amro-commissaris Bert Meerstadt, voetballer Clarence Seedorf en oud-lid van de Hoge Raad Jos van der Vorm. Alle deelnemende nieuwsmedia wereldwijd publiceerden hun bevindingen gelijktijdig.

Lees ook:  Hoe doorzoek je miljoenen documenten? Het verhaal van twee nerds

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden