Kaler spel, meer rendement

Bert Luppes speelt voor de tweede keer in twintig jaar Platonov.

Het colbertje van de eerste Platonov die hij speelde, heeft hij net weggegooid. Na ruim twintig jaar. "Het was een mooi donkerblauw jasje, wel wat oversized," zegt Bert Luppes: "Ik droeg hem toen met een wit overhemd en mijn schoenen poetste ik elke keer. Voor elke voorstelling. Als ritueel. Dat beeld is nu totaal anders. Deze 'Platonov' is veel aardser, boerser. We hebben allemaal rubberen laarzen aan. Het is het in de grond geworteld staan, nu."

Dat nu is de 'Platonov' door het Vlaamse gezelschap NTGent, dezer dagen in Amsterdam te zien. Het toen gaat over 'Stuk zonder titel', zoals dit jeugdwerk van Anton Tsjechov na zijn dood zonder titelblad werd teruggevonden en zoals Onafhankelijk Toneel het eind 1991 op de planken bracht. Beide keren met Bert Luppes (1955) in de hoofd- dan wel titelrol. Toen werd de flair en virtuositeit, waarmee hij het complexe karakter van Platonov vertolkte, geroemd, nu zijn verbluffende, magistrale mimiek en lichaamstaal.

"Fantastisch", vindt Luppes het om Platonov voor de tweede keer te mogen spelen: "Toneel mag dan een per definitie vluchtige kunstvorm zijn, dit is wel de verdiepende kant ervan. Dat je kunt kijken wat het na zoveel jaar met je doet, of je er een andere interpretatie aan kunt geven. Wat natuurlijk mede samenhangt met regie en medespelers."

En verschillend zijn de voorstellingen. Alleen al het verschil in tijdsduur is veelzeggend. Destijds zowat viereneenhalf uur (regisseuse Mirjam Koen bij OT had al een uur geschrapt) en nu, in de regie van Luk Perceval, niet veel langer dan anderhalf uur. "Less is more," zegt Luppes, "is het devies van Luk Perceval. Hoe minder je doet, hoe meer rendement. Hoe emotioneler vaak ook."

"We kregen bij de repetities eens de opdracht om heel traag van de achtermuur naar voren te lopen. Ik heb nog nooit zo langzaam gelopen. Dat gaf zo'n intens gevoel van ruimte. De kracht van toneel is, dat het de gelegenheid biedt om op een andere manier met tijd en ruimte om te gaan. Daarmee heeft theater er een functie bij als tegenwicht tegen het jachtige, het almaar achter jezelf aanhollen in het gewone leven. Nu ik ouder word, ervaar ik dat des te meer. Inhoudelijk heeft het ook te maken met waar de 'Platonov' van NTGent over gaat."

Tsjechovs Platonov is een dorpsonderwijzer, voor wie alle vrouwen vallen, maar die zelf wanhopig en vergeefs op zoek is naar ware liefde. In NTGents 'Platonov' is de anekdote met de vele personages en verhaallijnen geabstraheerd tot een tableau vivant van de menselijke eenzaamheid. Negen personages - oorspronkelijke zo'n twintig - staren, zonder elkaar ooit aan te kijken, hulpeloos in de verte achter het publiek. Alleen Platonov beweegt. En een pianist, Jens Thomas, die met zijn vleugel tijdens de duur van de voorstelling van links voor naar rechts achter wegrijdt langs een diagonaal gelegde rails.

"Dat is een soort tijdselement," zegt Luppes: "De muziek is heel belangrijk. Jens improviseert elke avond. Hij zingt geen tekst, maar ijle Antony-achtige klanken, die een link leggen met de emoties in Platonov. Dat is lastig voor een acteur want, zoals ik ooit bij Hollandia van musicus Paul Koek leerde, je moet nooit met muziek concurreren, dat verlies je altijd. Dus speel ik met de oren wijd open om te voelen of ik met de muziek mee of er juist tegenin kan gaan."

"De uiteindelijk statische vorm van de voorstelling heeft zich heel langzaam ontwikkeld en is hondsmoeilijk voor acteurs die gewend zijn elkaar aan te kijken en aan te raken. Luk zei: jullie kijken over de hoofden van het publiek naar een film over jullie persoonlijke relatie met Platonov en projecteren dat op jezelf. Dat leidde tot vervreemdende bewegingen."

"De mensen in 'Platonov' hebben de winter achter de rug, het begint mooi weer te worden. Iedereen verwacht beweging, activiteit, fysiek en geestelijk. In 'Stuk zonder titel', dat begon met een schaakspel, kwam Platonov in een wereld die al wakker was en behoefte had aan gangmakers. In deze 'Platonov' is er een niks. Wel iets willen, maar niemand die aanstalten maakt. Toen jeukte en kriebelde het bij mijn Platonov om degene te zijn die kon prikkelen. Mijn mondhoeken gingen dan vanzelf krullen. Nu mist hij elke drang om de gangmaker of verlosser te zijn waarop men wacht."

"Het 'geheim' van mijn Platonov toen was, dat ik elke scène speelde vanuit de ander. Zo kreeg iedereen de Platonov die ze wilden. Joke Tjalsma zei destijds, dat ze als Sofja stinkend jaloers werd, als ze aan de kant keek naar een scène van mij met een andere vrouw. Nu echter staat iedereen in zijn eigen film. Als ik tegen een ander zeg 'ik hou van je', kan bijvoorbeeld Elsie de Brauw als weduwe Anna in haar film de illusie hebben dat ik het tegen haar zeg."

"Platonov is een leeftijdloos figuur. Ik heb hem nooit zo als een Don Juan gezien. Je moet niet focussen op die verliefdheden. Dat is niet het thema. Het is meer dat onvermogen. Dat hij vernietigt en pijn doet zonder het te willen. In beide 'Platonovs' overkomt het hem. Toen liet ik me meeslepen door de ontwikkeling van het stuk en de beweging in het decor. Nu speel ik kaler. 'Less is more' is een logische stap als je ouder wordt, dat je met minder meer kunt laten zien. Daar word ik me steeds meer van bewust. Dat is spannend maar ook confronterend: je kunt je steeds minder verschuilen achter gespeel. Mijn leven is zo drastisch veranderd, privé. Dat neem je allemaal mee."

Een krant schreef: 'Hoe oogt bodemloos verdriet? Zoals Luppes op de scène staat.' Bert Luppes, sinds september in vaste dienst bij NTGent: "Vroeger dacht ik, ik moet gelukkig zijn om goed te kunnen spelen. Dat is veranderd. Het feit dát ik op toneel kan staan, maakt mij gelukkig. Deze rol is natuurlijk een prachtige binnenkomer in België. Zulke warme reacties. Dat heb ik in Nederland nooit zo meegemaakt. Dat mensen op de site schrijven: Meneer Luppes, hartelijk welkom hier in Gent."

Stadsschouwburg Amsterdam 7 en 8-5. Vlg. seizoen Ned./Vlaamse tournee. www.ntgent.be

Toen een gangmaker met gekrulde mondhoeken, nu kaler, eenzamer: 'Platonov is een leeftijdloos figuur'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden