Kaleidoscoop van de twintigste eeuw

De nieuwe Philipsvleugel in het Rijksmuseum in Amsterdam heeft een eerste grote tentoonstelling. 'Modern Times' toont foto's van de hele twintigste eeuw, uit allerlei windstreken.

Een foto van een peuter op de po, of van een kleuter die niet lang genoeg stil kon staan, of de fotograaf bewoog: het is een onscherp kiekje. Kleine, vaak bewogen alledaagse familiefoto's van een eeuw geleden openen de eerste grote tentoonstelling in het nieuwe Rijksmuseum in Amsterdam. De bezoeker kan er niet omheen: met die keuze maakt het museum een statement.

Met de introductie van de amateurfotografie, eind negentiende eeuw, brak een nieuw tijdperk aan: de gewone mens kon het eigen dagelijks leven vastleggen. En daarmee, zo stelt het museum, was een nieuw tijdperk aangebroken. Een tijdperk waarin de fotografie een kunst werd, uiteraard. Maar niet alleen: het was ook een middel om historische gebeurtenissen, straatscènes en op het oog weinig bijzondere situaties te bewaren voor volgende generaties.

Dat alles is te zien in de tentoonstelling, die 'Modern Times' wordt genoemd - zonder trouwens enige connectie te leggen met de satirische film van Charlie Chaplin. De Rijks-fotoconservatoren kozen 400 foto's uit de 'lange twintigste eeuw', uit eigen collectie. Het is het tweede deel van een collectiepresentatie voor geïnteresseerden met veel geduld; het eerste deel, met een selectie uit de 19de eeuwse foto's, was te zien in 1996.

Hoewel oorspronkelijk de Rembrandttentoonstelling de grote opening zou zijn van het 'affe' museum, is die eer vanwege onverwachte tijdwinst nu dus aan de fotografie. En wat voor fotografie. Het museum heeft 20.000 foto's uit de twintigste eeuw in eigen collectie (en 130.000 negentiende-eeuwse), vrijwel altijd vintage, dus gedrukt door de fotograaf zelf. Dat zijn niet alleen foto's van Nederlandse fotografen, of zelfs maar foto's die in Nederland gemaakt zijn: ze komen letterlijk overal vandaan. Uit de archieven van bekende internationale namen, zoals Man Ray, William Klein en Brassaï, of van de Panoramic Photo Company, die de oorlogsschade van de Eerste Wereldoorlog in Ieper vastlegde.

De tentoonstelling is daarom niet chronologisch ingedeeld, of naar eventuele 'stijlen' of landen, maar thematisch. 'Daily life', 'The camera at war', 'Aesthetics', 'Streetwise', enzovoort. Engelse namen, net als de titel, en zelfs de catalogus (overigens zacht geprijsd, en prachtig door Irma Boom vormgegeven) verschijnt bij dit nationale museum niet meer in het Nederlands. De informatiebordjes zijn gelukkig nog wel voor alle Nederlandstalige bezoekers te begrijpen, en geven heldere, bondige achtergrondinformatie.

Grote afwezige

Hoewel lang niet alle foto's in de tentoonstelling 'kunst' zijn, zijn ze wel met grote zorg opgehangen. In neutrale, houten lijsten, met een passepartout dat de randen van de foto vrijlaat: zo is de hele foto goed te zien. De grote zalen waar tot voor kort de Hollandse Meesters prijkten, kunnen ook de kleine, veelal zwart-witte foto's goed hebben. Een hele wand tot aan de nok vol met de 'Dutch heads' van Stephan Vanfleteren, uit 2000, is een van de grootste (en toepasselijke) excessen, verder geen opgeblazen details of andere overdreven gebaren. Grote afwezige is de digitale fotorevolutie, die toch ook zeker onder het openingsthema amateurfotografie valt. Geen digitale selfies dus, wel prachtige portretten van bekenden en onbekenden.

Bezoekers moeten soms wel erg snel schakelen. Tussen 1890 en 2013, tussen ellende en esthetiek, tussen Rineke Dijkstra en Robert Dois-neau, en tussen een pittoreske Hollandse molen een een dode man op een landweg in Rusland in 1942. Dat kan verwarrend zijn, maar is tegelijkertijd typerend voor een tentoonstelling met zo'n allesomvattend onderwerp als de fotografie van de hele twintigste eeuw: alsof je bladert in een encyclopedie.

Een ambitieus project, dat op veel fronten geslaagd is. Mocht een buitenaards wezen hier toevallig terechtkomen, dan zou hij een heel aardig beeld krijgen van de laatste honderd jaar van deze planeet. Al kan het ook geen kwaad als hij eerst per ongeluk de film met Charlie Chaplin ziet.

'Modern Times', Rijksmuseum Amsterdam, t/m 11 januari. Catalogus 15 euro (pocket)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden