Kaczynski regeert Polen vanaf de achterbank

Hij wordt nog even geen premier, maar heeft alle touwtjes in handen. Jaroslaw Kaczynski wil Polen ingrijpend veranderen. Gisteren werd bekend wie hij het premierschap en de ministeries gunt. De helft van de bevolking is vol verwachting, de andere helft vreest het ergste.

In Polen is het gebruikelijk premiers aan te spreken met 'meneer de premier' (of de vergelijkbare vrouwelijke vorm), ook als ze hun functie al lang niet meer vervullen. Maar bij Jaroslaw Kaczynski blijft het 'meneer de voorzitter'. Want bij Kaczynski is alles anders.

Hij was jaren geleden weliswaar regeringsleider, maar hij is en blijft vooral voorzitter van Recht en Rechtvaardigheid (PiS). Zeker na de recente verkiezingen die de partij de absolute meerderheid in het parlement gaven. PiS regeert in zijn eentje Polen. En Kaczynski regeert in zijn eentje PiS.

'Meneer de voorzitter' is het bindende element voor een mozaïek van conservatieven, nationalisten en fundamentalistiche katholieken. Hij beslist wie een verkiesbare plek op de PiS-kieslijst krijgt. Hij bepaalt wie er premier of president mag worden namens de partij.

Zelf blijft hij liever op de achtergrond. Zichtbaar genoeg voor zijn eigen aanhang, onzichtbaar genoeg om zijn partij niet te schaden. Geen politicus in Polen wekt tegelijkertijd zoveel enthousiasme en zoveel afschuw als Kaczynski. Alleen media die hem welgezind zijn, krijgen af en toe de eer van een interview. Die selectieve aanwezigheid versterkt in zijn eigen achterban het aura van de leider: bescheiden, onkreukbaar - dat geven zelfs zijn tegenstanders toe - en onaantastbaar. Een man zonder auto, zonder gezin, zonder bankrekening, die zijn hele leven wijdt aan de zaak: 'Laat Polen weer Polen zijn.'

Zo luidt het refrein van een lied dat steevast klinkt tijdens partijmarsen en -demonstraties. Massabijeenkomsten blijven ook na het veroveren van de macht een belangrijk instrument om het land te regeren, zei Kaczynski voor de verkiezingen. "De kracht van deze partij is dat ze als eerste erin is geslaagd een sterke band te creëren met kiezers rondom een toekomstvisie. De band met de partij is heel emotioneel en dat leidt tot 'heet' taalgebruik", constateerde de bekende journaliste Janina Paradowska jaren geleden al.

De temperatuur van de gebezigde taal is de afgelopen jaar gestegen. Cruciaal daarbij was 'Smolensk'. Bij deze Russische stad verongelukte in 2010 een vliegtuig met aan boord de president van Polen, Kaczynski's tweelingbroer Lech Kaczynski. Wat begon als een nationale tragedie, werd al snel een politieke splijtzwam. PiS-marsen concentreerden zich rondom 'Smolensk'. Kaczynski's aanhang gelooft niet dat het een ongeluk was, zoals officiële onderzoeksrapporten uitwijzen, maar een aanslag. Kaczynski zelf zei in 2012: "Het vermoorden van 96 mensen, onder wie de president van Polen en andere uitmuntende vertegenwoordigers van het openbare leven, is een ongelooflijke misdaad." Zijn politieke tegenstanders werden tijdens PiS-demonstraties voortaan aangeduid als 'verraders'. 'Smolensk' sluit naadloos aan bij het idee dat Kaczynski's partij omringd zou zijn door vijanden.

Maar 'Smolensk' is voor Kaczynski niet alleen een persoonlijk drama. Het is ook een praktisch probleem. Voor 'Smolensk' kon hij zich in tweeën splitsen. Tweelingbroer Lech vervulde de officiële functies: minister van justitie, burgemeester van Warschau, president van Polen. Zelf stuurde hij mee vanachter de schermen. In Smolensk heeft Jaroslaw Kaczynski niet alleen zijn geliefde tweelingbroer verloren, maar ook bijna de hele top van zijn partij. Daardoor is hij gedwongen andere mensen te vertrouwen. En dat is niet eenvoudig. Velen vielen in ongenade en moeten lang en diep door het stof. Onvoorwaardelijke trouw en volgzaamheid daarentegen worden beloond.

Exemplarisch is het geval van Zbigniew Ziobro, de man die lange tijd als kroonprins van Kaczynski gold. Nadat PiS onder leiding van Kaczynski in 2011 opnieuw de parlementsverkiezingen verloor, besloot Ziobro voor zichzelf te beginnen. Het werd een faliekante mislukking. Alleen Kaczynski blijkt in staat het grillige rechtse electoraat te verenigen.

Ziobro is weer in genade aangenomen, maar moet tandenknarsend toezien hoe zijn voormalige ondergeschikten door Kaczynski worden gepromoveerd. De een, Andrzej Duda, werd dit jaar president van Polen. De ander, Beata Szydlo, treedt deze week aan als premier.

Bekokstoven

Beiden weten heel goed aan wie ze hun positie danken. Afgelopen week bekokstoofden Kaczynski en een handjevol getrouwen van het eerste uur hoe de nieuwe regering eruit gaat zien. Beoogd premier Szydlo werd aanvankelijk niet eens uitgenodigd. "Ze bepalen zelfs de kleur van haar gordijnen", grapte een commentator op radiostation TokFM.

Kaczynski zelf blijft voorlopig parlementariër. Een klassiek geval van backseat driving. Eén man trekt aan alle touwtjes, zonder daar constitutionele verantwoordelijkheid voor te dragen. Mocht PiS sterk dalen in de peilingen, dan geldt het principe van de goede tsaar en de slechte bojaren. In dat geval kan de tsaar een minister, een premier, of desnoods een heel kabinet overboord zetten.

Velen denken dat Kaczynski zich spiegelt aan Jozef Pilsudski, de vooroorlogse leider van Polen. Nadat Pilsudski in 1926 een staatsgreep pleegde, benoemde hij bij voorkeur vertrouwelingen tot premier. Zelf stapte hij alleen naar voren als de nood aan de man kwam. "Het lijkt erop dat Kaczynski de rol van Pilsudski wil spelen", constateerde filosoof Marcin Krol.

In het wereldbeeld van Kaczynski staan het vooroorlogse Polen en de Tweede Wereldoorlog centraal. Hij wil dat Polen de erfenis van het naoorlogse communisme afschudt. In dat opzicht is de uitslag van de verkiezingen een dubbele overwinning. De SLD, ooit opgericht als opvolger van de communistische partij, verdwijnt uit het parlement.

Pikant is dat Kaczynski tijdens het communisme niet vooraan stond in de strijd. Toen in december 1981 het communistische leger de hele oppositiebeweging Solidarnosc opsloot, bleef Kaczynski op vrije voeten. Lech Walesa, indertijd de leider van Solidarnosc, drijft openlijk de spot met Kaczynski: "De enige partij die in het onafhankelijke Polen voor onafhankelijkheid wil strijden zet de Polen tegen elkaar op en probeert zich de geschiedenis toe te eigenen. En dat met een leider die de communisten niet eens hoefden op te sluiten, maar die nu hard roept dat hij meer heeft geleden dan mensen die in de gevangenis zaten en werden vervolgd."

Paradoxaal is ook dat Kaczynski - geboren in 1949, een jaar na de communistische machtsovername - in menig opzicht een kind van zijn tijd is. Net als de communisten legt Kaczynski veel nadruk op controle over de ministeries die het geweldsmonopolie van de staat uitoefenen, de media en rechterlijke macht. Zijn tegenstanders herinneren zich dit nog heel goed uit de jaren 2005-2007 toen Kaczynski aan de macht was.

Toen moest hij die macht delen met twee andere partijen. Dit keer heeft hij alle kaarten in handen: een absolute meerderheid in het parlement en de president. Het enige dat ontbreekt is een tweederde meerderheid om de grondwet te wijzigen.

Volgens Roman Giertych, Kaczynski's voormalig vicepremier, is het verkrijgen van die constitutionele meerderheid Kaczynski's belangrijkste doel. Hij zal beginnen "met het uiteendrijven van de oppositie. Sommige mensen dreigt hij met arrestatie, anderen probeert hij om te kopen".

Volgens Giertych streeft zijn voormalige coalitiegenoot naar een 'autoritaire revolutie'. "Hij wil twintig jaar aan de macht blijven met democratische verkiezingen die in de praktijk geen enkele betekenis hebben, omdat het hele staatsapparaat in dienst wordt gesteld van de belangen van één partij."

Monopolie op waarheid

Hij is niet de enige die zich zorgen maakt. "PiS wil niet alleen een monopolie op macht, maar ook een monopolie op waarheid, moraal en patriottisme. Met als motto: wie niet voor ons is, is tegen ons", schrijft de bekende tv-journalist Tomasz Lis, tevens hoofdredacteur van de Poolse Newsweek.

De toekomst zal leren of ze gelijk krijgen. Kaczynski heeft behendig bovengenoemde controverses buiten de verkiezingscampagne gehouden, door alle nadruk te leggen op economische beloftes. Zijn gezicht toont hij sindsdien zelden en zoals altijd vrijwel uitdrukkingsloos. Een Poolse sfinx, die zijn tegenstanders laat gissen naar zijn plannen.

Hij weet dat zijn overwinning historisch is: nog nooit had het nationaal-katholieke kamp de macht echt in handen. Maar hij weet ook dat slechts één op de vijf Polen op zijn partij heeft gestemd. Zijn absolute meerderheid dankt Kaczynski aan het feit dat de helft van de kiezers thuisbleef en aan de linkse partijen die onder de kiesdrempel verdwenen, waarna de meeste restzetels de winnaar toevielen.

Hij weet dat de kiezersgunst snel kan veranderen als hij te radicaal optreedt. Daarop rekent bijvoorbeeld Lech Walesa: "Als PiS wint is dat het einde van PiS", voorspelde de oud-president en -Solidarnosc-leider. "PiS, dat zijn demagogen en populisten die zichzelf onmiddellijk compromitteren."

Maar aan de andere kant dankt Kaczynski zijn succes aan een kwarteeuw volharding en trouw aan zijn overtuigingen. Een kwarteeuw waarin Polen enthousiast de vrijheid omarmden, maar vervolgens hun bekomst kregen van de gevolgen. Daarmee staat Polen niet op zichzelf. Ook elders in Europa zoeken kiezers naar identiteit en gemeenschapszin.

Kaczynski wil de modernisering van de afgelopen jaren voortzetten met behoud en herstel van 'patriottische' en religieuze tradities. Politiek commentatrice Paradowska merkte het al veel eerder op: "De leiding van PiS heeft de laatste jaren enorm veel werk verzet om precies te volgen hoe rechtse partijen in Europa zich ontwikkelen, om te weten welke voorbeelden navolging verdienen en wat de toon van het debat is."

Polen is opgeschoven richting Kaczynski. Niet omgekeerd. Welke veranderingen dat met zich meebrengt? "Niemand weet wat de consequenties van deze overwinning zullen zijn", meent Aleksander Smolar, directeur van de Warschause Batory-stichting. "Alles zit in het hoofd van één man die absolute controle uitoefent over zijn politieke beweging: Jaroslaw Kaczynski."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden