Kabinetsformatie '77: de vragen blijven

Met het artikel dat hij op zaterdag 28 maart op Podium publiceerde, heeft mr. Willem Aantjes zijn 'opponenten', zijn voormalige collega in de Tweede Kamer Sytze Faber en de politicoloog Philip van Praag, niet kunnen overtuigen. Vandaar nog eenmaal ruimte voor een terugblik op de mislukte totstandkoming van het kabinet-Den Uyl-II in 1977. Gaf Aantjes' 'oorlogsverleden' nu wel of niet de doorslag? De auteur was vicevoorzitter van het CDA en Tweede-Kamerlid. Hij is thans burgemeester van Hoogeveen.

Ook de herinneringen van de hoofdrolspelers en van de figuranten van toen zijn per definitie gekleurd door persoonlijke waarnemingen. Alleen door grondig onderzoek en door de herinneringen van zoveel mogelijk participanten aan die kabinetsformatie naast elkaar te leggen kan de objectieve waarheid het dichtst benaderd worden. Daarom valt het zeer te waarderen, dat mr. Aantjes zich de moeite getroost heeft om in Trouw van 28 maart jl. uitvoerig te reageren op een artikel van mij dat veertien dagen eerder in deze krant was verschenen.

Gezien enige impliciete verwijten van Aantjes vermeld ik, dat ik dat artikel geschreven heb op verzoek van de redactie van Trouw. Omdat het een periode betreft die al vijftien jaar achter ons ligt, heb ik het eerst voorgelegd aan een vooraanstaand lid van de toenmalige loyalisten. Hij maakte alleen een kanttekening bij de relevantie van een zin en die heb ik daarom uit de tekst geschrapt.

Op een punt wil ik nu een kleine aanvulling geven op de reactie van Aantjes en bij twee onderdelen van zijn betoog zal ik naast zijn mening die van anderen leggen. Zo komen we misschien een klein stapje dichter bij wat zich werkelijk heeft afgespeeld in die boeiende episode van onze parlementaire geschiedenis.

Loyalisten

In navolging van zijn voormalig (?) woordvoerder Van Tellingen (Trouw van 17 maart) vindt Aantjes het maar niks dat ik de loyalisten op het beslissende moment "in de steek liet" .

Hier hoort een verhaaltje bij. Nadat de poging om een PvdA/CDA/D66kabinet te vormen stuk was gelopen, moest de CDA-fractie beslissen hoe er verder gehandeld zou moeten worden. Scholten en ik waren de enigen in de fractie die zich keerden tegen het voorstel om te gaan onderhandelen met de VVD. De afloop leek immers voorspelbaar: Van Agt voelde zich tot het uiterste getergd door Den Uyl c.s. en Wiegel zou er uiteraard alles aan gelegen zijn om de onverwachte kans te grijpen zijn partij alsnog het kabinet in te loodsen.

De onderhandelaars werden het dan ook snel eens. De CDA-fractie had Van Agt met een uitgebreide wensenlijst op pad gestuurd, maar door de meegaandheid van Wiegel (die daar later smakelijk over verteld heeft) bleek dat geen enkel probleem te zijn. Van Agt kwam derhalve in de fractie terug met een onderhandelingsresultaat dat uitgedrukt in rapportcijfers zeker een acht verdiende.

Aantjes c.s., de loyalisten, stemden desondanks tegen het door Van Agt bereikte regeerakkoord. Daar heb ik toen niet aan meegedaan, omdat ik dit standpunt naar mijn mening niet kon uitleggen aan de achterban. Van Agt was door de fractie opgedragen met de VVD te gaan onderhandelen en aan de door de fractie gestelde programmatische eisen was immers ruimschoots voldaan. Dan kun je als fractie niet meer 'nee' zeggen. Einde verhaal.

Ministerschap

In zijn artikel ontkent Aantjes dat het tweede kabinet-Den Uyl er zou zijn gekomen als hij erin toegestemd zou hebben zelf minister te worden. Dat zou volgens hem blijken uit het feit, dat de PvdA-fractie niet reageerde op een door hem uitgesproken passage in het later gehouden Kamerdebat.

Naast deze wel zeer indirecte 'bewijsvoering' leg ik twee citaten. Het eerste is van zeer recente datum en is afkomstig uit het deze week verschenen boek 'Een positieve grondhouding' van Rik Verkuil. Op uiterst gedocumenteerde wijze geeft de auteur een verslag van de totstandkoming van het CDA. Daarbij komt de kabinetsformatie van 1977 uiteraard ook uitgebreid aan de orde.

Verkuil neemt op grond van zijn objectieve onderzoek afstand van de gangbare opvatting, dat met name de PvdA de schuld draagt voor het mislukken van de poging een tweede kabinet-Den Uyl te vormen. "Er is meer reden het fiasco aan het CDA te wijten. Vooral de tegenstelling tussen Andriessen en Aantjes en Aantjes' weigering minister te worden maakten een oplossing onmogelijk" (blz. 185). Deze conclusie komt in hoge mate overeen met hetgeen ik op 14 maart jl. in Trouw schreef naar aanleiding van de memoires van dr. Zijlstra.

Het tweede citaat komt uit de dagboekaantekeningen van Van Thijn over de betreffende kabinetsformatie. Het heeft betrekking op de gebeurtenissen in de nacht van 3 op 4 november, toen de breuk tussen PvdA en CDA definitief werd (blz. 276):

"Om half drie: Joop weer. Dries is nu aan het proberen of Aantjes of Justitie wil, of anders op Verkeer en Waterstaat. Om kwart voor vier: Joop. Het is nee.

Ik begrijp het niet. Nu heeft Aantjes toch de sleutel in handen. Wat wil hij nou eigenlijk?"

Ruim een half uur later arriveert Aantjes en hoor onder anderen ik hem zeggen, dat hij niet bij machte is nog een oplossing aan te dragen.

In mijn artikel in Trouw schreef ik: "Deze woordkeuze leek te appelleren aan het later gepubliceerde 'oorlogsverleden' (iedereen op het Binnenhof wist toen al dat er iets was)" .

Aantjes noemt dit "geen onjuistheid maar een verdachtmaking" . In dit verband is onder meer van belang het in 1988 verschenen boek van Dick Houwaart 'De mannenbroeders door de bocht', waarin de herinneringen zijn vastgelegd van dr. W. P. Berghuis, die van 1956 tot 1968 voorzitter van de ARP was.

In 1967 stond Aantjes op het punt minister te worden van het kabinet-De Jong. Toen dit bekend werd, werd Berghuis in allerijl schriftelijke informatie bezorgd waarin gesteld werd dat er met Aantjes heel wat aan de hand geweest was tijdens de Tweede Wereldoorlog. Berghuis legde dit voor aan Aantjes en schrijft daarover:

"Hij was beduusd. En zei dat het niet waar was. Ik heb hem toen gezegd: je moet heel sterk in je schoenen staan om nu minister te willen worden, vooral ook voor jezelf. Biesheuvel was dat ook van mening en vond dat hij het niet moest doen. 's Avonds werd bij de nieuwsberichten meegedeeld, dat Aantjes na een bezoek aan de huisarts - had bedankt voor het ministerschap" .

Waarom zou in 1977 niet hebben kunnen gelden wat in 1967 gold? Na een briefwisseling met Aantjes zet Berghuis een punt achter de zaak. Wel maakt hij nog de persoonlijke aantekening: "Hij blijft in zijn politieke functie kwetsbaar." Later bleken dat profetische woorden te zijn geweest.

Raadsel

Theoretisch gezien is het denkbaar, dat Aantjes als politicus altijd vrij man geweest is, al schrijft hij op 12 juni 1967 aan Berghuis dat de steeds weer opduikende verhalen aan hem gaan knagen. Het is, eveneens theoretisch gezien, denkbaar, dat ultra-links, ultra-rechts of beide of enigerlei tijdstip gebruik maakte(n) van de door Berghuis gesignaleerde kwetsbaarheid.

In 1979 zei Berghuis, dat het voor hem een raadsel was waarom Aantjes juist in november 1978 publiekelijk aan de schandpaal moest worden genageld. Er hoeft, al weer theoretisch gezien, geen causaal verband te bestaan, maar de beschuldigingen in 1978 kwamen kort nadat Aantjes voor een christen-democratische leider wel zeer 'linkse' standpunten had ingenomen. Hij verzette zich niet alleen tegen de neutronengranaat en de kruisraketten, maar plaatste zelfs vraagtekens achter het Nederlandse lidmaatschap van de Navo.

Het valt zeer toe te juichen, dat Aantjes in zijn reactie in Trouw zijn eigen memoires in het vooruitzicht stelt. De vragen die bij velen nog altijd rond zijn persoon hangen, kunnen daardoor wellicht verder worden opgehelderd. Al dienen, met de woorden van koningin Victoria in het achterhoofd, zijn waarnemingen uiteraard wel geplaatst te worden naast die van anderen. De wenselijkheid daarvan hoop ik in het bovenstaande enigszins te hebben aangetoond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden