Kabinet verslikt zich in fusie voedselwaakhond

Rekenkamer: 50 miljoen die NVWA moet besparen is onhaalbaar, bezuinigingsplan is ondoordacht

Het idee was simpel: drie inspectiediensten moesten fuseren tot één slagvaardige en efficiënt werkende organisatie. De nieuwe waakhond zou streng toezien op de kwaliteit van ons voedsel en onze consumentenproducten. En dat tegen lagere kosten.

Het bleek een illusie. De operatie is, zo concludeert de Algemene Rekenkamer, jammerlijk mislukt.

In 2007 besloot het kabinet-Balkenende IV om de Algemene Inspectiedienst (AID), de Plantenziektekundige Dienst (PD) en de 'oude' Voedsel- en Warenautoriteit (VWA) op te laten gaan in de nieuwe Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA). De fusie, begin 2012 een feit, ging gepaard met grote bezuinigingen. Deze liepen op tot uiteindelijk 35 procent van het budget.

De plannen waren niet alleen ambitieus, ze bleken ook slecht doordacht. De Rekenkamer heeft de fusie tegen het licht gehouden en oordeelt vernietigend: het kabinet heeft het besluit om de diensten te laten fuseren destijds amper onderbouwd. De Tweede Kamer nam daar vervolgens genoegen mee. Er werd ten onrechte uitgegaan van grote voordelen die de fusie zou opleveren. Kostenbesparingen zijn niet gelukt. Sterker: In 2012 ging er 265 miljoen euro naar de NVWA, een fractie minder dan in 2007 naar de drie afzonderlijke diensten samen.

De Rekenkamer concludeert: 'Het besluit om te fuseren is genomen op basis van globale overwegingen en vermoedens'.

Is de fusie mislukt?

Arno Visser, collegelid van de Algemene Rekenkamer, denkt even na, en zegt dan: "De NVWA is geen mislukte organisatie. Wat wij wel concluderen is dat de doelstellingen bij lange na niet zijn gehaald. Het ging om twee zaken: een andere manier van inspecteren, wat de kosten zou moeten drukken, en efficiënter werken. Kabinet en Tweede Kamer dachten dat na de fusie één inspecteur bij een bedrijf langs zou gaan, terwijl dat voorheen door drie mensen van de drie verschillende diensten gebeurde. Dat is een misvatting. Er blijkt nauwelijks overlap te zijn tussen de oude organisaties."

Hoe heeft de politiek zich destijds zo kunnen vergissen?

"Er is bijna geen vooronderzoek gedaan. De Rekenkamer is er bijvoorbeeld zelf achter gekomen dat die overlap tussen de oude diensten er bijna niet is. Dat wist het kabinet destijds helemaal niet. Er was geen gedegen analyse van voor- en nadelen van de fusie. Hoeveel de tijdelijke extra kosten zouden zijn, zoals om personeel fatsoenlijk te laten vertrekken en voor het afstoten van gebouwen, was volstrekt onduidelijk. En de Tweede Kamer vroeg ook niet om enige onderbouwing."

Hoe beoordeelt u dat?

"De conclusie laat ik aan de Kamer zelf. Maar 'doordacht' is niet het eerste woord dat in mij opkomt."

Het kabinet bezuinigt op vele rijksdiensten. Hoe exemplarisch zijn de problemen bij de NVWA?

"De spanning die je hier ziet, speelt ook elders. Het kabinet roept 'bezuinig, bezuinig, bezuinig', maar verwacht wel dat de instantie dezelfde taken uitvoert. De overtuiging bestaat dat fusies tot besparingen leiden. We denken dat dit rapport er toe kan leiden dat straks niet dezelfde fouten worden gemaakt."

Is de NVWA nog wel uitgerust voor zijn taak, het controleren van voedsel en producten?

"Ik moet heel voorzichtig zijn met het leggen van een relatie tussen de fusie en de recente problemen, zoals rond besmette zalm. De Rekenkamer heeft geen voedselaffaires onderzocht. Wij zeggen niet: er moet veel geld naar de dienst. Breng eerst de boel op orde."

Affaires voeden twijfels aan capaciteiten NVWA
De NVWA heeft al langer bovengemiddelde aandacht van de Tweede Kamer. Met salmonella besmette zalm, paardenvlees dat als rund wordt verkocht, eieren die ten onrechte als biologisch worden verkocht: het roept de vraag op of de sterk afgeslankte NVWA nog in staat is het voedsel goed te controleren. Volgens vakbond Abvakabo FNV is de werkdruk bij de inspectiedienst dusdanig hoog, dat het toezicht er onder leidt. 'Consumenten lopen hierdoor onnodige risico's', staat in een verklaring van de vakbond.

Een deel van de Kamer vindt dat de voedselwaakhond weer moet terug verhuizen van het ministerie van economische zaken naar volksgezondheid. De focus van de dienst zou nu te veel op economische bedrijvigheid liggen in plaats van op het welzijn van mens en dier. Enkele oppositiepartijen willen dat het kabinet de bezuinigingen op de dienst terugdraait.

Kamerleden reageerden gisteren geschrokken op het rapport van de Rekenkamer. D66'er Gerard Schouw wil een hoorzitting houden met de 'hoofdrolspelers' van de afgelopen tien jaar, zoals de voormalig CDA-bewindslieden Henk Bleker en Gerda Verburg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden