Kabinet moet vrezen voor pijnlijke rondgang in Europa

Premier Mark Rutte in het Torentje op de avond van het referendum.Beeld anp

Nu het referendum inderdaad de vereiste opkomst van 30 procent heeft gehaald, moet premier Mark Rutte tijdens de laatste drie maanden van het Nederlandse voorzitterschap van de Europese Unie onderhandelen over verdragswijzigingen die de onvrede onder nee-stemmers waarschijnlijk toch niet wegnemen.

Wettelijk ging het gisteren om een raadgevend referendum, niet om een bindende, correctieve volksraadpleging. Het kabinet en de Kamerfracties van VVD en D66 hebben dan ook altijd de optie opengehouden om de uitslag te negeren. Maar een Tweede Kamermeerderheid van onder meer PvdA, SP, PVV en CDA geeft al maandenlang aan het resultaat te willen volgen als de opkomstdrempel wordt gehaald.

Als de Tweede Kamer haar poot stijf houdt, is ook het kabinet gebonden aan de uitslag. De referendumwet bepaalt dat na een 'nee' het kabinet de ratificatie van het verdrag niet zelf kan afronden. Daarvoor moet er eerst een nieuwe ratificatiewet voor het verdrag door het parlement.

Uitslag volgen
In plaats van de uitslag terzijde te schuiven, kan het kabinet hem juist ook volledig volgen. Nederland kan zijn handtekening onder het al getekende akkoord terugtrekken. Dan komt het hele verdrag voor alle deelnemende landen te vervallen, zei deskundige Steven Blockmans eerder in deze krant. Als onderzoeker aan de Brusselse denktank Ceps en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam is hij gespecialiseerd in het recht van de externe betrekkingen van de EU.

Daarmee is Nederland niet van de afspraken in het verdrag af, zo voegde Blockmans eraan toe. Buitenlandse handel is een bevoegdheid van de Europese Commissie, en niet van landen. De commissie kan een nieuw handelsverdrag sluiten, waar ook Nederland als EU-lid aan gebonden is. De politieke afspraken moeten dan in een apart verdrag tussen Oekraïne en alle EU-lidstaten gegoten worden, minus Nederland.

De vraag is wat Nederland eraan heeft de handtekening in te trekken. Veel van de bepalingen in het politieke deel van het verdrag zijn verwijzingen naar bestaande regels over bijvoorbeeld visumvrij reizen of de mogelijkheid dat andere landen - dus ook Oekraïne - deel kunnen nemen aan vredesmissies van de Europes Unie. Daar blijft Nederland ook zonder associatieverdrag met Oekraïne aan gebonden.

Concessies
De meest waarschijnlijke optie is dat het kabinet met de commissie en andere landen in gesprek gaat over concessies richting Nederland, die enigszins aan de nee-stem tegemoet moeten komen. PvdA-fractievoorzitter Samsom zinspeelde hier maandag in een tv-debat op. Bij een 'nee' kan Nederland volgens hem 'het verdrag niet op deze manier aannemen'.

De vraag is wat er dan precies heronderhandeld moet worden. Waren nee-stemmers tegen specifieke onderdelen van het verdrag, of gaven zij uiting aan een breder gevoel van onvrede over Nederlandse politici of de EU? Die onvrede is lastig te repareren door een aantal paragrafen aan te passen.

De aanvoerders van het nee-kamp geven evenmin een helder richtsnoer. De leiders van het Burgercomité EU zeiden dat het referendum voor hen meer een manier is om de verhouding tussen Nederland en de EU te verstoren dan dat zij waarde hechten aan de precieze afspraken met Kiev.

Eu-lidmaatschap
SP-Kamerlid Harry van Bommel zei in deze krant dat een toekomstig Oekraïens EU-lidmaatschap zijn grote vrees is. Hij gaf ook toe dat het associatieverdrag hier niets over zegt.

Mogelijk maakt Nederland uiteindelijk een voorbehoud bij delen van het politieke deel van het verdrag, zodat die niet voor Nederland gelden. Het kabinet kan bijvoorbeeld bedingen dat de Nederlandse minister van buitenlandse zaken even de zaal uitloopt als zijn Europese collega's met de Oekraïense regering spreken over internationale veiligheid. Ook zou Nederland een verklaring van de vergadering van Europese regeringsleiders kunnen vragen waarin staat dat het associatieverdrag Kiev geen concreet perspectief biedt op EU-lidmaatschap.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden