Kabinet met strijdige belangen

Een kabinet-Balkenende over rechts zal straks te maken krijgen met een Lijst Fortuyn die wil vernieuwen en tevens alles bij het oude wil laten. En met een VVD die maar al te graag de LPF wil ontmaskeren. Een weinig benijdenswaardige heksentoer.

Maarten Hajer

Alles moet anders worden, opdat alles hetzelfde blijft. Deze paradoxale zin uit 'De Tijgerkat', het boek van Guiseppe Tomasi de Lampedusa, krijgt een nieuwe betekenis in de Nederlandse politiek.

In 'De Tijgerkat' beschrijft Lampedusa op meesterlijke wijze de aanval van de bourgeoisie op de Italiaanse adel. Overmand door onzetting en onbegrip laat de oude garde de opkomst van de revolutionairen over zich heen komen. Maar de jonge adel kiest eieren voor zijn geld. Alleen een verbond met de oproerkraaiers kan nog iets van de zaak redden.

Tegen wil en dank heeft Balkenende de rol van de jonge prins in het reality-drama van de Nederlandse politiek. De verkiezingsuitslag is volledig dubbelzinnig. De kiezer heeft overduidelijk gekozen voor stabiliteit én vernieuwing. Voor het vertrouwde en ietwat bedaagde CDA van Balkenende aan de ene kant, en voor de schelle roep om vernieuwing van Fortuyn aan de andere kant.

Mat Herben, de vleesgeworden woordvoerder van het establishment die zich nu heeft ontpopt als een leider van de revolutionairen, was direct al vol vertrouwen: de verkiezingsuitslag biedt een kans op echte vernieuwing. Die kans ligt er zeker maar 'De Tijgerkat' leert dat vernieuwing allerminst een eenduidig begrip is.

De last die drukt op de frêle schouders van Balkenende is onnoemelijk zwaar. Hij moet laveren tussen stabiliteit en vernieuwing, om het vertrouwen in het politiek bestuur te herstellen en gehoor te geven aan de roep om nieuwe vormen. Maar zelfs met 43 zetels is Balkenende niet meer dan de leider van een coalitieregering. Linksom of rechtsom, het CDA vormt in beide gevallen een vleugel en dat is lastig.

Gezien de uitslag moet Balkenende in feite rechtsom. Maar hoe kan Balkenende dan identiteit geven aan de vernieuwing? Hij zal zich uitspreken voor een herwaardering van het maatschappelijk middenveld. Direct na zijn overwinning pleitte hij al voor een meer betrokken samenleving, voor respect, naastenliefde en verantwoordelijkheid. Hij zal meer waardering vragen voor de publieke zaak. Of hij daarvoor de VVD en LPF meekrijgt is nog maar de vraag. Is de VVD bereid de neo-liberale lijn van lastenverlichting en individuele autonomie te verlaten? En waar zal de LPF voor blijken te staan? Fortuyn zelf was niet gespeend van tegenstrijdigheden. Binnen zijn partij zullen zich daarom verschillende vleugels opwerpen als de ware pleitbezorgers van zijn gedachtegoed.

De discussie over vernieuwing zal aan de hand van een reeks van specifieke beleidsvragen worden gevoerd. Gaat het CDA rechtsom dan is de formatie het begin van een jaar van onvoorspelbare discussies. Tijdens de formatie moet al besloten worden over de WAO. Zal men het Ser-advies volgen zoals het CDA wil of wordt straks dit 'typische' product van paarse polderpolitiek ter zijde geschoven? Het wordt de eerste testcase voor Balkenende. Deze zomer volgt de enquête over de bouwfraude. Balkenende heeft zijn verkiezing mede te danken aan zijn imago van onkreukbaarheid en moet pal staan voor herstel van behoorlijk bestuur. Voor de VVD lag de relatie tussen bouwers en bestuur gevoelig en wilde men helemaal geen enquête. Tegelijkertijd zal de LPF juist hier botsen op zijn interne verscheidenheid. Fortuyn kon bogen op enorme steun in de bouwwereld terwijl anderen tot de LPF werden aangetrokken door het thema van het bestrijden van de achterkamertjespolitiek. Soortgelijke spanningen doen zich voor op de sleutelthema's van zorg en veiligheid. De bestuurlijk nog onervaren Balkenende moet hier een gezamenlijke lijn bepalen.

Het is allerminst denkbeeldig dat de sprong naar 43 zetels uiteindelijk zal uitmonden in een overwinningsnederlaag. In hoeverre is het CDA bereid haar gedachtegoed aan te passen terwille van de coalitie? Hoeveel stabiliteit gaat uit van een VVD die een direct belang heeft bij een aantoonbaar wispelturige en liefst onverantwoordelijke Lijst Fortuyn?

Balkenende heeft er alle belang bij dat een informateur de komende weken meer duidelijkheid weet te krijgen over de dominante identiteit van de lijst Fortuyn. Dit is een waar kunststukje. In feite heeft niet het CDA maar de LPF de sleutel tot de toekomst van de politiek. De vraag is hierbij in hoeverre de gekozen vertegenwoordigers een goede afspiegeling vormen van het electoraat van de Lijst Fortuyn. Is dat laatste het geval dan wonen er tenminste twee zielen in de borst van de partij. Ten eerste de LPF als pleitbezorger van de makelaarssamenleving. Maar Fortuyn stond ook voor het nieuwe type van een 'exclusieve' sociaal-democratie. In dat geval wordt een harde immigratiepolitiek gekoppeld aan integratie van nieuwkomers en goede zorg voor alle ingezetenen van het land. Het generale pardon van Fortuyn, zijn nadruk op kleinschaligheid, en zijn pleidooi voor gedwongen integratie: het past allemaal in deze visie.

Mocht deze laatste benadering diep geworteld zijn in de LPF-fractie, dan ligt een coalitie met de VVD eigenlijk niet voor de hand. Die wordt dan eerst spelbreker en is vervolgens electoraal spekkoper. De pijnlijke vraag is dan of de PvdA weer in beeld komt. De informateur moet zien uit te vinden hoe streng de (nieuwe?) partijtop het vreemdelingenbeleid eigenlijk wil voeren. Intern rommelt het binnen de PvdA juist op dit thema van integratie en vreemdelingenbeleid. Om haar band met de traditionele kiezers te herstellen zullen de ideeën over een meer exclusieve sociaal-democratie de komende tijd zeker vaker te horen zijn.

Maar waarschijnlijk krijgt de informateur van iedereen slechts halve antwoorden. In dat geval zal Balkenende, net als in de tijd van het Italië van Garibaldi, als een pleitbezorger van stabiliteit tezamen met de VVD en de LPF de vernieuwing moeten ensceneren. Opdat alles verandert en toch hetzelfde blijft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden