Kabinet bouwt dam in Europees natuurbeleid

(FOTO ARIE KIEVIT)

Wat blijft er over van de Nederlandse ambities op het gebied van klimaat, milieu en duurzame energie nu VVD en CDA aan de macht zijn? Deel 4 van een serie. Met het dichthouden van het Haringvliet blokkeert Nederland Europese natuurontwikkeling.

Het is windkracht 7, en toch wil Bjørn van den Boom per se het sluizencomplex in het Haringvliet op. Er staan schuimkoppen binnengaats, en er staan schuimkoppen buitengaats, maar de enorme neergelaten sluiskleppen wijken geen centimeter. Niets boven veiligheid, vindt ook Van den Boom.

Maar als je neerkijkt op de stalen schotten van deze zeewering, zie je ook het onnatuurlijke, schreeuwt Van den Boom van Natuurmonumenten tegen de wind in. Links golft zoet water dat uit de Maas en Rijn richting zee stroomt, rechts van de sluis kolkt het zilte water van de Noordzee. En die overgang kan veel natuurlijker.

De Haringvlietsluizen vormen als het ware de voordeur van het internationale rivierenlandschap, dat tot in Duitsland, Zwitserland en Frankrijk loopt. Na de watersnood in 1953 die de Zuid-Hollandse eilanden zwaar trof, is die deur stevig dicht gegaan. „En terecht”, zegt Van den Boom. „Die watersnood zit in het bloed van de mensen hier. Ze willen garanties als het om hun veiligheid gaat. Ook als het de zoetwatervoorziening betreft. De boeren en industrie, zelfs wereldhaven Rotterdam, zijn afhankelijk van zoetwaterbekkens als het Haringvliet en het Hollands Diep. De Deltawerken die voor dat doel zijn aangelegd, vormen een wereldprestatie. Maar na meer dan vijftig jaar zeggen wij: het is tijd dat die werken worden voltooid. Laten we gaan voor de Deltawerken 2.”

En daar bedoelt Van den Boom het volgende mee. Zonder aan de veiligheidseisen voor dit gebied te komen, en zonder de zoetwatervoorziening aan te tasten, moet de delta ten zuiden van Rotterdam weer een echt estuarium worden, een natuurlijke overgang tussen het zoete rivierwater, en de zoute zee.

Dat kan als de enorme schuiven van de Haringvlietsluizen 24 uur per dag op een kier blijven openstaan, zoals nu alleen bij eb gebeurt. Met vloed komt ’de zilte tong’ van de zee dan de riviermond in, zo drukt Van den Boom het plastisch uit, en met eb overheerst de zoete rivier de delta. Bij storm worden de schuiven weer helemaal neergelaten, want veiligheid voorop.

Het plan is ingrijpend, en daarom vond voorafgaand aan dit project de omvangrijkste Milieu Effect Rapportage (Mer) ooit plaats. Onder meer op basis van de positieve uitkomsten van dit onderzoek, besloot het Rijk in 2000 al dat de Haringvlietsluizen ook bij vloed op een kier moesten.

Nederland voldeed met dat Kier-besluit ook aan de afspraken die de Rijnoeverlanden in 1999 maakten over de kwaliteitsverbetering van de Rijn. Frankrijk stopte met de zoutlozingen uit de kalimijnen, en samen met Zwitserland en Duitsland werden tientallen miljoenen euro’s geïnvesteerd in infrastructurele werken als vistrappen om de visstand te verbeteren. Nederland op haar beurt beloofde in dit zogenaamde Rijnverdrag de verbinding tussen rivier en zee te herstellen. Zodat vissen als zalm, zeeforel, steur en paling weer de ruimte krijgen vanuit zee rivieropwaarts te zwemmen. Want juist de vissoorten die zowel de zee als de rivier nodig hebben, worden in Europa ernstig bedreigd.

Nederland had wat jaren nodig om de sluisdeuren daadwerkelijk op een kier te zetten, want voordat de zilte tong de rivier kan binnentrekken, moeten compenserende maatregelen worden genomen. De innamepunten van zoet water voor landbouw en industrie die nu in een gebied liggen dat straks brak wordt, moeten oostwaarts worden verplaatst achter de denkbeeldige lijn tussen Middelharnis en de monding van het Spui. Die inlaatpunten moeten via sloten weer op de ontvangers worden aangesloten.

Het was bijna zover, zegt Van den Boom. „Wat restte was wat politiek sentiment en 3 hectare akkerland dat aangekocht of onteigend diende te worden. En toen kwam er een kabinet van VVD en CDA met een regeringsverklaring waarin in oktober stond te lezen dat er een streep ging door het Kier-besluit. Daarmee wordt twintig miljoen euro bespaard, terwijl er al vijftien miljoen euro is uitgegeven, en in het buitenland een veelvoud daarvan. Onbegrijpelijk.”

Volgens Van den Boom wordt niet alleen de ecologische ontwikkeling door dit besluit getroffen. „Het herstel van het estuarium kan een enorme impuls voor de biodiversiteit betekenen. Het brakke water trekt veel verschillende soorten vogels aan, en de inlaat van jonge vis betekent een verrijking van het hele internationale rivierengebied, het grootste natuurgebied van Europa.”

Maar dat is niet alles. „Met dit project had Nederland kunnen laten zien dat ons land de meest progressieve waterbeherende natie is. Het openzetten van de sluizen waardoor zout water binnenstroomt, is gekoppeld aan de beheersing van de zoete rivierstroom. Door gebruik te maken van stuwen en sluizen kunnen wij in Nederland stroomopwaarts zelf bepalen waar de grens van brak water in het Haringvliet ligt.”

Met het experiment met brak water in het Haring vliet, kan Nederland ervaring opdoen met situaties die zich in de toekomst door klimaatverandering voordoen. Door stijging van de zeespiegel en de natuurlijke daling van de bodem, zal brak water in de toekomst het binnenland aan de kust penetreren. „Zonder risico’s voor de landbouw hadden we nu al lessen kunnen trekken over hoe deze binnendijkse verzilting verloopt”, zegt Van den Boom.

Maar het eenzijdig opzeggen heeft juridische en economische consequenties. Deltacommissaris Wim Kuijken schreef vorige week in een opmerkelijke brief aan onder andere staatssecretaris Joop Atsma (infrastructuur en milieu) dat Nederland rekening moet houden met ’de juridische consequenties van het niet nakomen van internationale afspraken’. Met andere woorden: de betrouwbaarheid van Nederland is in het geding en reken op financiële claims.

De natuurbeschermers krijgen ook steun uit onverwachte hoek. Het Havenbedrijf Rotterdam heeft een verklaring uitgegeven waarin het zegt voorstander te zijn van het uitvoeren van het Kier-besluit. Een duurzame, vitale haveneconomie kan en moet hand in hand gaan met een duurzame en vitale delta, is het standpunt van de grootgebruiker van het zoetwaterbekken in de Zuidwestelijke delta. De haven kan in de strijd om ’de duurzaamste haven ter wereld’ te worden, het estuarium op het visitekaartje gebruiken.

En dan komt Van den Boom nog even terug op die veiligheid, die zo in het bloed van de Zuid-Hollandse bevolking zit. „Juist door het dichthouden van de Haringvlietsluizen wordt het gebied landinwaarts steeds gevaarlijker. „Het slib uit de rivieren kan geen kant op, en daalt neer op de bodem van het Haringvliet en het Holland Diep. Die reservoirs worden steeds ondieper, en kunnen daarom minder regen- en smeltwater aan. Als de sluizen dichtblijven, zal er op redelijk korte termijn een enorme baggeroperatie moeten plaatsvinden. Het is duidelijk dat de kosten van zo’n operatie de twintig miljoen euro van Atsma ruim zullen overstijgen. Terwijl de rivier een groot deel van dat slib op natuurlijke wijze kan afvoeren: door een open voordeur.”

(Trouw) Beeld Arie Kievit
Bjÿrn van den Boom: Gaan voor Deltawerken 2. (FOTO'S ARIE KIEVIT) Beeld Arie Kievit
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden