Kaartjes rijgen groene parels tot een collier

In de Gelderse streek De Liemers kunnen de bewoners zelf bepalen hoe zij hun groene omgeving willen gebruiken. Het eerste experiment met 'sociologisch natuurbeheer' blijkt een groot succes.

De eerste kaartjes zijn al gedrukt. Bij het thema 'monumenten' is een foto van de St. Galluskerk in het Gelderse Angelo opgenomen, en de rubriek 'dieren' telt de afbeeldingen van de bever en het konikpaard. In de plaatsen Didam, Duiven en Zevenaar ¿ en alle dorpen daar omheen ¿ worden volgend jaar bij de boodschappen deze 'SuperLiemers' uitgedeeld.

Het idee van de kaartjes is natuurlijk geleend van het Wereld Natuurfonds dat bij Albert Heijn op gezette tijden Superdieren verspreidt, toch hebben de SuperLiemers een compleet andere invulling. Op de kaartjes zijn de 'parels' van de streek gerangschikt, niet alleen die in de flora en fauna, maar ook erfgoed, geschiedenis en streekproducten komen aan bod. Via een tweedimensionale qr-code die met de smartphone is te scannen, komen de inwoners op een website terecht waar meer informatie staat. Daar zijn straks bijvoorbeeld ook wandelingen te vinden en streekverhalen verteld door bewoners. De mogelijkheden zijn oneindig.

Niet alleen de invulling van de kaartjes, maar ook de manier waarop die actie tot stand komt is bijzonder. De bewoners tekenen voor de uitvoering, terwijl de financiering van de plaatselijke middenstand moet komen. De SuperLiemers is maar één van de initiatieven die deze maand het daglicht ziet. De inwoners brachten wel twintig 'groene'plannen aan, waarvan er nu twee worden uitgewerkt.

Voor álle ideeën geldt: Er komt geen overheid of natuurorganisatie aan te pas. Alhoewel. Nou een beetje dan. Natuurmonumenten is volgens ecoloog Robert Ketelaar de 'olie' in de machine die door bewoners wordt gevormd, al is die vergelijking tussen smeerolie en een natuurorganisatie misschien wat ongelukkig. "Dit project tekent de nieuwe rol van Natuurmonumenten", zegt hij. "We zijn niet langer een terreinbeherende organisatie sec gericht op de natuur, maar ook een beweging van en voor mensen. In De Liemers bevinden zich geen gebieden van Natuurmonumenten, maar onze leden wonen er natuurlijk wel. We proberen hen daarom met de kennis die we in huis hebben, te helpen om het buitengebied aantrekkelijker te maken." Daarmee krijgt 'natuurbeheer gericht op mensen' een bijna sociologische component.

Natuurmonumenten werkt in dit project samen met Van Hall Larenstein, de grootste groene hogeschool van Nederland. "Je zou dat toeval kunnen noemen", zegt lector Derk-Jan Stobbelaar, "maar eigenlijk zagen beide organisaties dezelfde ontwikkeling. De afgelopen twintig jaar was natuurbeheer namelijk iets tussen de overheid en de natuurorganisaties. De een gaf geld, de ander kocht grond aan en liet die door ecologen inrichten als natuur. Door die werkwijze is natuur te technisch geworden, en iets juridisch. De natuurorganisaties hebben zich die kritiek aangetrokken, en gooien het roer om. De mens moet weer centraler komen te staan. Maar dat heeft natuurlijk ook consequenties voor het groene onderwijs. Naast ecologie moet de sociologie een nieuwe rol krijgen."

Studenten van Van Hall Larenstein hebben daarom de bewoners van De Liemers de afgelopen maanden begeleid bij het plannen maken, en dat was ook voor hen een nieuwe invulling van de studie. In september was er een eerste bijeenkomst waarop bewoners met gekleurde post-it-velletjes op een kaart van De Liemers mochten aangeven wat zij karakteristiek aan de streek vinden en wat zij als positief en negatief ervaren. Op een tweede bijeenkomst ging het hele gezelschap op de fiets langs de aangegeven locaties om zelf de parels en puisten te aanschouwen.

Wat opvalt aan De Liemers is dat het gebied, ingeklemd tussen de Veluwe en het rivierenlandschap, weinig samenhang kent vanwege de doorsnijding door rijksweg A12. Ten zuiden van de snelweg liggen de Oude Rijn-strangen, een kleinschalig open gebied met dijken, uiterwaarden, en historische gebouwen. Ten noorden van de snelweg ligt ruilverkaveld landbouwgebied. Overal zijn wel bijzondere plekjes, maar die liggen geïsoleerd.

Maar er springt nog iets in het oog. De Liemers kent een sterke maatschappelijke betrokkenheid. Er heerst een dorpsgevoel, met verenigingsleven en een traditie van feesten en partijen. In De Liemers blijf je altijd wonen, zeggen de oorspronkelijke bewoners, en ook de nieuwkomers gaan nooit meer weg. Die verbondenheid maakt het gebied juist zo geschikt voor het experiment met 'sociologisch natuurbeheer'.

De SuperLiemers-kaartjesactie sluit aan bij de trots die zij voelen als het gaat om 'hun' streek. De kaartjes rijgen als het ware de parels tot een collier, en maken de geschiedenis van landschap weer zichtbaar voor de bevolking, de nieuwkomers incluis.

Volgens architect in ruste John Olie uit Zevenaar kan de waardering van het landschap en de natuur niet zonder de verhalen die daarin hebben plaatsgevonden. Olie heeft alle bijeenkomsten van de afgelopen tijd bijgewoond, en pleit keer op keer voor de 'vertaling' en 'uitleg' van het landschap. "Zonder die verhalen is de bosrand een groene muur, en de uiterwaarden eindeloze vlaktes. Wat heb je er aan? Maar als je hoort dat er vroeger in de winter lange schaatstochten langs de rivier werden gemaakt, van stad naar stad, gaat die oever leven. Zeker als je de plaats kunt aanwijzen van de sloot waarin eens iemand onder het ijs verdween. Nog sterker geldt dit voor de monumentale gebouwen en het landschappelijk erfgoed. Door mensen gevormd, en daardoor kleven daar geschiedenissen aan."

Olie gaat zich de komende maanden richten op het leveren van zulke landschapsverhalen, die op de site voor de SuperLiemers komen te staan. Maar hij wil ervoor waken dat al die verhalen alleen voor oudere inwoners zijn bestemd. "We hebben voor de kaartjesvorm gekozen om ook kinderen enthousiast te maken, en waarom zou de atletiekvereniging geen hardloopparcours door de streek kunnen uitzetten? De fotoclub kan voor de illustraties zorgen."

Bas Heuberger is de initiator van het tweede project in De Liemers. Hij is voorzitter van de dorpsraad van Loil, een gehucht van 1500 inwoners dat wordt uitgesproken zonder de i. "Wij willen heel graag een ommetje rond het dorp, of noem het een klompenpad. Maar als er negen mensen enthousiast zijn over de route, wenst de tiende de wandelaars niet door zijn achtertuin te hebben. Als dorpsraad zitten we heel dicht op de bewoners, en hebben we geen mandaat. Het is voor ons dus heel moeilijk enige druk uit te oefenen."

Daar kunnen organisaties als Natuurmonumenten of Landschapbeheer Gelderland, dat ook is aangeschoven, verandering in brengen. "We kunnen heel veel zelf", zegt Heuberger. "Maar soms helpt het als je een grote organisatie achter je hebt staan. We proberen onze wandelroute over een particulier landgoed te laten lopen, maar tot dusver heeft de eigenaar toegang geweigerd. Misschien dat Natuurmonumenten overtuigender is."

Volgens Ketelaar van Natuurmonumenten is de groene plannenmakerij in De Liemers geen vrijblijvend experiment. "Onze bedoeling was mensen in beweging te zetten in hun eigen groene omgeving, en met de SuperLiemers en het ommetje in Loil maken we een begin." Hij rekent er op dat de bewoners de plannen met af en toe wat assistentie zelf tot een goed einde brengen, dan kan Ketelaar verder trekken. Want Natuurmonumenten wil deze werkwijze in veel meer regio's gaan toepassen.

Haarlemmers ontwerpen hun eigen water en groen
Niet alleen natuurorganisaties, ook gemeenten schakelen tegenwoordig in een vroeg stadium burgers in bij het 'groene beleid'.

De inwoners van Haarlem kunnen deze weken bijna niet om de vraag heen. 'Waar komt het water?', staat er op forse reclamezuilen door de hele stad heen. De gemeente wil de inwoners nadrukkelijker betrekken bij de plannen voor de openbare ruimte en daarom kunnen zij, ruim vóór de daadwerkelijke inspraakprocedure, meepraten over de inrichting van de stad. Ze mogen zelfs eigen ontwerpen indienen.

Haarlem moet volgend jaar een zogenaamde Structuurvisie Openbare Ruimte (SOR) gereed hebben die het beleid op hoofdlijnen voor dertig jaar bepaalt. Zo dient de stad klimaatbestendig te worden en open wateren te creëren die hevige regenval kunnen opvangen. Maar waar moeten die plassen komen? Iedereen die daarover een idee heeft, kan zijn plan via een speciale website indienen.

Hetzelfde geldt voor de groenvoorziening. Haarlem heeft geen ruimte voor extra parken, maar de groene ruimte kan wel beter benut worden door verbindingen tussen de parken aan te leggen, en deze 'longen' voor de inwoners beter toegankelijk te maken. Roept u maar!, zegt de gemeente. Hoe kunnen de gebieden het beste aaneengeschakeld worden?

En wat denken de Haarlemmers van de parkeerproblematiek in de stad, de ruimte voor voetgangers, de ontwikkeling van het openbaar vervoer? "We hadden natuurlijk ook kunnen wachten tot de inspraakprocedure die volgend jaar begint", zegt communicatie-adviseur Ilonka Ruiter van de gemeente Haarlem. "Maar dan reageren burgers alleen op plannen die door ambtenaren zijn bedacht. Nu de inwoners al in de planfase participeren en zelf ontwerpen mogen aandragen, kunnen we als gemeente beter aansluiten bij de wensen die er leven. Zo vragen we bijvoorbeeld hoe de Haarlemmers hun 'ideale straat' zien. De antwoorden zijn in de toekomst prima te gebruiken bij ontwikkeling van nieuwe wijken en herinrichting van de bestaande buurten."

Haarlem heeft een speciaal atelier ingericht waarin experts van de gemeente met de ideeën van burgers aan de gang gaan. En mochten hun plannen onvoldoende zijn verwerkt, dan is er altijd de inspraak nog.

Meer info op www.sorhaarlem.nl

Waar ligt De Liemers?
De voormalige Pruisische enclave De Liemers (Lijmers) vormt nu een relatief onbekende streek in Gelderland, en wordt ingekaderd door de Duitse grens, de Rijn, de Nederrijn, de IJssel en de Oude IJssel. Er wordt voornamelijk landbouw gepleegd op rivierklei, terwijl langs de snelweg A12 de meeste bedrijvigheid is gesitueerd. Er wonen ongeveer 100.000 mensen, waarvan de meesten in Zevenaar.

Er wordt weleens gesteld dat de naam 'Liemers' komt van Pagus Leomerike, waarbij pagus op 'gouw' of 'gewest' sloeg en leomerike op leemrijke grond. Andere verklaringen luiden echter dat het 'in de luwte' betekent (de luwte tussen Montferland en Posbank) of dat het verwijst naar het Latijnse 'limes' (grens).

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden