Kaapstad is voor de rijken

Veryupping van karakteristieke stadswijken speelt op veel plekken, ook in Nederland, en niet tot ieders genoegen. Bo-Kaap, uithangbord van Kaapstad, staat nu zelfs op een mondiale lijst van ernstig bedreigde cultureel-historische stadsgebieden.

NIELS POSTHUMUS

Een rode Ferrari trekt op in Rose Street. De 55-jarige Osman Shaboodien lijkt het niet op te merken. Hij staat af te rekenen in Batavia, een koffiehuisje met knalblauwe buitenmuren dat qua hippe inrichting niet zou misstaan aan een Amsterdamse gracht. "Nooit eerder geweest", zegt hij, ook al woont hij om de hoek. En dan wat weifelend: "Maar best een aardig tentje eigenlijk."

Bo-Kaap is het uithangbord van Kaapstad. De overwegend islamitische wijk prijkt op nagenoeg elke toeristenfolder. Een tourbus perst zich deze ochtend door de smalle straatjes, langs gekleurde huisjes en moskeeën in het hart van de stad. Toeristen stappen uit en haasten zich op te stellen voor de foto. De Tafelberg, die normaal gesproken prachtig achter de paarse, groene en gele pandjes opdoemt, gaat verscholen achter een dik wolkendek. Het lijkt de bezoekers nauwelijks te deren.

Bo-Kaap is niet alleen populair onder toeristen. Ook veel rijke Zuid-Afrikanen, Europese miljonairs en Amerikaanse investeerders hebben sinds de afschaffing van de apartheid hun oog laten vallen op de pittoreske wijk. De huizenjacht is er hevig. Bo-Kaap is daardoor voor Zuid-Afrikaanse begrippen peperduur geworden. "Hoe vaak we niet brochures en aanbiedingen van investeerders onder de deur door geschoven krijgen", verzucht Shaboodien. Hij is voorzitter is van de bewonersvereniging.

undefined

Mooie kant van de Tafelberg

Gentrificatie heet de ontwikkeling met een duur woord: het steeds prijziger worden van een wijk. In Kaapstad grijpt de ontwikkeling aan de mooie kustzijde van de Tafelberg al jaren om zich heen: eerst in het altijd al vrij welvarende Green Point en het toeristische Waterfront. Toen ook in historisch Bo-Kaap. En sinds enige jaren zelfs in de buitenwijken direct rond het centrum, zoals Woodstock.

Vrijemarktwerking, zeggen projectontwikkelaars. Nieuwe segregatie, menen critici. Weliswaar geen wettelijke opdeling meer van de stad op basis van huidskleur, zoals tijdens de apartheid, maar toch: ook een Kaapstad dat zich laat opdelen op basis van rijkdom, is al snel een stad waar de betere wijken relatief blank zijn. Want er mag een zwarte middenklasse zijn ontstaan sinds de val van de apartheid, het doorsnee witte gezin in Zuid-Afrika blijft zes keer rijker dan de gemiddelde zwarte familie.

"Het typische karakter van Bo-Kaap gaat kapot", moppert Shaboodien dan ook. "Kaapstad probeert al tijden steeds meer puur een luxe Europese stad te worden. Er is niets Afrikaans meer aan."

Shaboodien is niet de enige die zich zorgen maakt. Het Amerikaanse World Monuments Fund plaatste Bo-Kaap eind vorig jaar op een lijst met vijftig ernstig bedreigde cultureel-historische stadsgebieden in de wereld - naast bijvoorbeeld een tempelcomplex in Nepal, dat werd beschadigd door de desastreuze aardbeving in 2015. Ook World Monuments Fund noemt gentrificatie de belangrijkste bedreiging voor Bo-Kaap.

De wijk is een vreemde eend in de bijt in het centrum van Kaapstad. Het apartheidsregime bestempelde het hart van die stad in de tweede helft van de vorige eeuw tot 'blank gebied'. Maar Bo-Kaap bleef, bij hoge uitzondering, een enclave voor de donkere Kaapse Maleisiërs die door de Nederlandse kolonisten in de zeventiende en achttiende eeuw als slaven uit Azië naar De Kaap waren gehaald.

Eeuwenoude tradities konden er vanwege deze uitzonderingspositie blijven bestaan. Maar de meeste nieuwe investeerders in Bo-Kaap hebben met deze historie weinig affiniteit. Zij zien vooral gewilde, centraal gelegen huisjes, waar ladingen toeristen op afkomen. Huizen waarvan de waarde rap stijgt. Een perfecte plek dus om te investeren, om een vakantiehuis te kopen of om een hotel te beginnen. De uitgekochte bewoners vertrekken veelal richting de townships.

undefined

Nieuwkomers

"Zeker 20 procent van de huizen in Bo-Kaap is ondertussen in handen van nieuwkomers", verzucht Shaboodien. "Dat is slecht voor de gemeenschap. Kijk naar het ook al zo extreem duur geworden Waterfront verderop. De miljonairs daar wonen er alleen in de zomer. In de winter is het een soort spookstad. Wij willen niet dat Bo-Kaap hetzelfde overkomt."

Vrijemarktwerking wil hij de ontwikkeling in Bo-Kaap ook onder geen beding noemen. De meeste mensen die hun huis verkopen, voelen zich daartoe gedwongen. Door de snel stijgende huizenprijzen zijn onroerendgoedbelastingen in de wijk nu twintig keer hoger dan in de jaren negentig. Problematisch, want Bo-Kaap is traditioneel geen gemeenschap van rijke mensen met goedbetaalde banen. "De meesten van ons moeten een hypotheek op hun huis nemen om de belastingen over dat huis te kunnen betalen", zegt Shaboodien. "Wie dit niet kan of wil, moet wel verkopen."

Kaapstad is natuurlijk niet de enige stad ter wereld die te maken heeft met gentrificatie. Maar de geschiedenis van Zuid-Afrika maakt de ontwikkeling wel extra pijnlijk. Voor 1950 was Kaapstad de minst gesegregeerde stad van het land. In de dertig jaar erna ontruimde het apartheidsregime veel gemêleerde wijken op mooie locaties. Daar mochten vanaf dat moment alleen nog blanken wonen.

Noor Ebrahim (71) herinnert zich die operatie nog goed. Hij was één van de 50.000 inwoners van de multiculturele arbeiderswijk District Six die het apartheidsregime destijds evacueerde. De wijk werd met de grond gelijkgemaakt en vormt een bizar litteken middenin de stad; het apartheidsregime kwam er nooit aan toe op de plek nieuwe huizen te bouwen. District Six, een lege vlakte op één van de duurste stukken grond in Zuid-Afrika, groeide uit tot symbool van de historische stadssegregatie.

Dat ruim twintig jaar na de val van de apartheid nog steeds maar een handjevol vroegere bewoners naar District Six heeft kunnen terugkeren, is volgens velen ondertussen ook tekenend voor het probleem van gentrificatie. "De afgelopen elf jaar zijn maar ruim honderd van de beloofde 5000 nieuwe huizen gebouwd", moppert Ebrahim. En al heeft hij zelf nog hoop dat hij ooit naar zijn oude wijk kan terugkeren, het geduld van veel andere voormalige District Six-bewoners raakt op.

Begin november demonstreerden zij voor een versnelde wederopbouw. Het stadsbestuur zou de waardevolle grond liever verpatsen, vermoeden zij, en treuzelt daarom al twintig jaar met de teruggave ervan aan de vroegere eigenaren. "Sinds de afschaffing van de apartheid zien we dat de overheid geen prioriteit geeft aan het terugbrengen van de arbeidersklasse en niet-blanke families naar de binnenstad", liet Shahied Ajam, voorzitter van een District Six-belangenvereniging, zich tegen Zuid-Afrikaanse media ontvallen. Het Kaapse stadsbestuur ontkent dit uiteraard stellig.

Het probleem van Kaapstad lijkt vooral dat gentrificatie er ongewild hand in hand gaat met de diep ingesleten segregerende stadsstructuur uit de apartheidsperiode. "Inwoners van Kaapstad denken dat zij leven in het Kaapstad van post-apartheid", schrijft de Zuid-Afrikaanse historicus Colin Bundy in zijn boek 'Short-changed? South Africa since apartheid'. "Maar feitelijk bewonen zij nog steeds een stadsgeografie die stamt uit de hoogtijdagen van de apartheid." Simpel gezegd: de rijke (vaak blanke) inwoners wonen aan de mooie kustkant van de Tafelberg, de arme (bijna uitsluitend donkere bevolking) aan de andere zijde landinwaarts.

Want Zuid-Afrika is een van de economisch gezien meest ongelijke landen ter wereld. En omdat witte Zuid-Afrikanen gemiddeld veel rijker zijn dan zwarte, zorgt gentrificatie ervoor dat het dure centrum van Kaapstad opnieuw overwegend een blanke plek geworden is. Dat Kaapstad een lucratieve plek is voor internationale investeerders heeft deze ontwikkeling versterkt. De Zuid-Afrikaanse munt staat laag ten opzichte van de dollar, euro en pond. En in vergelijking met steden als New York, Amsterdam en Londen blijft Kaapstad wél relatief goedkoop.

undefined

Weerstand

Dat de ontwikkeling met name in wijken als Bo-Kaap, en ook Woodstock, veel weerstand oproept, hoeft niet te verbazen. Net als Bo-Kaap ontkwam Woodstock, als een van de zeer weinige wijken, tijdens de apartheid aan het racistische segregatiebeleid. De inwoners zijn altijd trots geweest op het uitzonderlijke, vrij multiculturele karakter van hun wijken in de verder zo sterk gescheiden stad. Dat gentrificatie nu, nota bene na de val van de apartheid, dit typische karakter alsnog bedreigt, voelt als een extra harde klap in het gezicht.

Het stadsbestuur wijst liever op de positieve effecten van gentrificatie. Want die zijn er ook. Een wijk als Woodstock krijgt, doordat zij populair is geworden, momenteel een stevige opknapbeurt. Waar zij een jaar of tien geleden berucht was vanwege drugsproblemen, prostitutie en criminaliteit, is het hippe Woodstock nu veiliger. En alle nieuwe winkeltjes, restaurants en bedrijven creëren extra werkgelegenheid. Dat benadrukt ook stadsbestuurder Belinda Walker in een documentaire over gentrificatie, 'Not in my neighborhood', die de Zuid-Afrikaanse filmmaker Kurt Orderson aan het maken is.

Het is allemaal ontegenzeggelijk waar. Maar het neemt het leed van mensen die moeten vertrekken niet weg. Orderson volgt in zijn film enkele gezinnen die soms dertig jaar in Woodstock hebben gewoond, maar plots hun huizen uit moesten. In sommige gevallen kwamen op een dag simpelweg bulldozers voorrijden. Anderen kregen zo'n grote huurverhoging voor hun kiezen dat zij onmogelijk konden blijven. "Het is behoorlijk radicaal wat er is gebeurd", benadrukt Orderson via de telefoon.

Woodstock verandert dan ook in hoger tempo dan Bo-Kaap. De wijk is binnen een paar jaar uitgegroeid tot een plek waar in het weekend de hippe Kaapse jeugd samenkomt: op etensmarkten, bij designerboetiekjes en in nieuwe nachtclubs. Hun ouders dineren er bij Test Kitchen, dat wordt gerekend tot de beste restaurants ter wereld.

undefined

Cultureel erfgoed

Volgens Shaboodien gaat de ontwikkeling in Woodstock sneller dan in Bo-Kaap, doordat die laatste wijk is aangemerkt als cultureel erfgoed en Woodstock niet. In Bo-Kaap bestaan daardoor slagvaardige beschermingscomités en striktere regels. Bovendien zijn bijna alle huizen er eigendom van de bewoners zelf. Er wordt weinig gehuurd. "In Woodstock bezitten huisbazen soms hele straten", legt hij uit. "Als zo iemand verkoopt, moet direct een hele groep huurders weg. Dan verandert het aangezicht van een wijk veel ingrijpender."

Blijft staan dat ook de dreiging voor Bo-Kaap reëel is. "Veel bewoners zijn oud", legt Shaboodien uit. "De wijk is dichtbevolkt. Er is nooit ruimte geweest om een aanbouw te maken voor kinderen. Die zijn naar de townships vertrokken. Als hun ouders overlijden en het waardevolle huis in Bo-Kaap beschikbaar komt, wil ieder van hen een deel van de erfenis."

Hij schudt zijn hoofd. "Zij kiezen er vaak voor het pand te verkopen en de opbrengst onderling te verdelen. Zo'n huis valt dan niet zelden in handen van een Europeaan die weinig verstand heeft van de cultuur in de wijk. Die lijkt het bijvoorbeeld winstgevend om er een bar te beginnen. Midden tussen de moskeeën! Moet je voorstellen."

undefined

Gentrificatie in Johannesburg toegejuicht én omstreden

Het centrum van Kaapstad is niet de enige plek waar gentrificatie tot discussie leidt. Ook in het centrum van Johannesburg zijn onder meer de studentenwijk Braamfontein en het inmiddels erg populaire Maboneng de afgelopen jaren enorm opgeknapt. Dat leidt enerzijds tot vreugde. Het centrum van Johannesburg is van oudsher een beruchte plek. De verhipte wijken trekken eindelijk weer mensen terug naar de voorheen vervallen binnenstad. Maar anderzijds klinkt ook in Johannesburg kritiek. Want net als in het centrum van Kaapstad drukt de groei van een wijk als Maboneng de armere bevolking die daar aanvankelijk woonde naar de stadsperiferie en de townships. Terwijl juist in het centrum voor hen de meeste kansen op simpele baantjes liggen. De armen worden zo de dupe van de opleving van de binnenstad, menen critici.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden