Justitie verzamelt veel meer DNA-profielen dan nodig

Bij een proefpersoon wordt DNA afgenomen tijdens de generale repetitie van het DNA-onderzoek voor de moordzaak van Marianne Vaatstra. Beeld ANP

Beter te veel dan te weinig, lijkt het credo van het OM als het om DNA van verdachten gaat. Het tegendeel blijkt waar.

Het Openbaar Ministerie neemt vaker dan volgens de wet nodig is DNA-materiaal af bij veroordeelden. Het gaat hierbij om delicten waarbij DNA bij opsporing en berechting nauwelijks een rol speelt. Daarmee wordt het systeem onnodig belast en het zorgt voor ruis, wat ten koste kan gaan van het oplossen van zware gewelds- en zedenmisdrijven.

Het leidt bovendien tot rechtsongelijkheid en soms tot willekeur, blijkt uit een evaluatie van de Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden, opgesteld door de procureur-generaal bij de Hoge Raad.

Een deel van de officieren van justitie hanteert het wattenstaafje voor het wangslijm van de veroordeelde volgens het motto ‘better be safe than sorry’, aldus het rapport dat minister Grapperhaus (CDA, justitie en veiligheid) naar de Tweede Kamer heeft gestuurd. Maar dat rechtvaardigt niet altijd zo’n grote inbreuk op iemands persoonlijke leven. Uit DNA-gegevens kan veel meer worden afgeleid dan nodig is voor de opsporing en berechting van misdaden alleen.

De conclusies van het rapport gaan in tegen de politieke wens van veel partijen om de DNA-afnameplicht juist uit te breiden, tot alle verdachten zonder onderscheid. GroenLinks en ook coalitiepartij D66 zijn daarentegen kritisch over uitbreiding van de DNA-afnameplicht. Volgens GroenLinks-Kamerlid Kathalijne Buitenweg zijn er naast juridische bezwaren ook praktische: het Nederlands Forensisch Instituut is niet toegerust voor de verwerking van zoveel profielen. D66 noemde afname van DNA bij alle verdachten eerder ‘schieten met een kanon op een mug’.

Munitie

Het debat over DNA-afname laaide eind van de zomer hoog op toen justitie eindelijk een verdachte voor de moord op Nicky Verstappen in het vizier kreeg. Eerder zei Grapperhaus alle mogelijkheden van de huidige wetgeving te willen ‘uitschrapen’. Deze evaluatie biedt daarvoor munitie; al komt Grapperhaus pas voor de zomer van 2019 met een ‘beleidsreactie’.

Bij veroordeelden mag nu – indien nodig onder dwang – wangslijm worden afgenomen als er sprake is van een misdrijf waar vier jaar celstraf of langer op staat. Het DNA moet dan wel relevant zijn voor de opsporing, vervolging en berechting. Mei­need en valsheid in geschrifte werden als voorbeelden gegeven van delicten waarbij DNA niet of nauwelijks een rol speelt als bewijs. Uit de evaluatie blijkt dat voor dit onderscheid echter geen eenduidige richtlijnen en afspraken zijn. Dat zorgt voor rechtsongelijkheid. 

Eerder dit jaar bleek dat veel DNA-profielen van veroordeelden in de database ontbreken, 21.000 op een geheel van 68.000 profielen. Soms komt dit omdat veroordeelden alweer op vrije voeten zijn en een oproep voor het wattenstaafje negeren, soms vanwege capaciteitsgebrek of fouten in de werkwijze. Jaarlijks worden tegen de 25.000 nieuwe DNA-afnamebevelen uitgevaardigd.

De problemen met de verdwenen profielen van DNA kwamen op pijnlijke wijze aan het licht rond de moord op oud-minister Els Borst. De later veroordeelde Bart van U. had al veel eerder in de database moeten zitten vanwege een vroegere veroordeling. De politiek zette toen een commissie aan het werk, die ook met de aanbeveling kwam DNA juist eerder af te nemen, zodra een verdachte is vastgezet.

Herstelwerk

Toch zien de opstellers van het rapport geen tegenstelling tussen hun evaluatie en het probleem van de missende profielen. Ze wijzen op herstelwerk, waarmee het OM de afgelopen tijd bijna 5000 profielen alsnog heeft gekregen. En, zo stellen de onderzoekers, wanneer beter wordt gekeken wanneer DNA-afname écht nodig is, zal dat de opsporing en berechting juist ten goede komen. Met andere woorden, er wordt dan geen tijd en moeite verspild en de kwaliteit van de databank verbetert voor de opsporing van zware gewelds- en zedenmisdrijven.

Lees ook:

De DNA-test voor etnische afkomst: makkelijk, ultramodern en genderneutraal

Een DNA-test doen om je etnische afkomst te achterhalen is erg populair. En veel makkelijker dan je stamboom uitzoeken.

Iedereen in de DNA-databank? Dat helpt niet echt

Er zijn grenzen aan het opslaan van DNA van verdachten. Wat nou als iedereen biologisch materiaal zou moeten afstaan? Dat biedt vooral schijnveiligheid, zeggen experts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden