'Jullie hebben 40 jaar nagedacht, ons denken is stil blijven staan'

Bulgarije vaart op het kompas van zijn vele geschiedenissen. De belangrijkste lessen zijn dat het de voorpost is in het tot staan brengen van de islam, maar ook dat je moet uitkijken voor de Serviers en dat Bulgaren geen oorlog kunnen winnen. Maar als ze aan Macedonie komen...

De familie verontschuldigt zich, niet omdat het flatgebouw instort want die vloer helt om douchewater weg te laten lopen, maar omdat er nog maar een halve fles sterke drank is. "Je kwam onverwacht" , verontschuldigt mevrouw zich. Bovendien was het toilet kapot. Tegenwoordig kun je alles krijgen in Bulgarije, je hoeft niet meer voor de gewoonste produkten in de rij staan of gebruik maken van relaties, zoals onder de communisten. Maar de onderdelen van de spoelbak leverden toch problemen op. Het kostte een dag om ze te vinden, waardoor het ook niet mogelijk was een goede ontvangst te bereiden.

Met Bulgarije is het maar welk gezicht je erbij zet. De Bulgaren zelf zoeken het in vrolijkheid, als ze de lange lijst van kwalen de revue laten passeren, onder het motto: het is beroerd, we mekkeren ons hees, maar toch hebben we het nooit zo leuk gehad als de afgelopen drie jaar sinds de val van het communisme.

De familie is boos. "Doe weg die fles, ben je gek?" De op de markt gekochte cognac moet als souvenir mee naar Nederland. Hij kostte drie gulden. Een Bulgaarse bejaarde kan voor zijn of haar AOW tien van die dingen per maand aanschaffen. De familie is ook boos op president Zjelev. Die sprak tijdens zijn bezoek aan Amerika in tongen en ried aan om bommen te gooien op Belgrado. Overuren voor de afdeling voorlichting om dit recht te breien, want alles wat maar een beetje officieel is in dit land is juist tegen militair ingrijpen. Zjelev was misschien in de war omdat hij bij de opening van het holocaustmuseum weinig welkom bleek. Tsaar Boris de derde verbood jodenvervolgingen in zijn land, maar Bulgarije vocht wel zij aan zij met Hitler-Duitsland.

Mevrouw betoogt heftig tegen militair ingrijpen. Ook het embargo is volgens haar nutteloos. Daaraan verdienen enkel smokkelaars, gewezen topcommunisten uit Bulgarije voorop. Al zo'n tien jaar voor de ineenstorting van hun heerschappij zagen ze de bui hangen en openden ze handelskantoortjes in Oostenrijk. Van daaruit verzieken ze nu het embargo. "Laatst kwam ik een van die lui tegen. Hij was op vakantie. Ik vroeg hem wat er in zijn leven was veranderd sinds 1989. Niet veel, zei hij. Ik moest leren autorijden, want ik heb geen chauffeur meer" . Ze vertelt wat ze op de Servische radio heeft gehoord, dat in de Bosnische stad Srebrenica Servische en islamitische strijders elkaar huilend in de armen zijn gevallen. Ze weet niet wat ervan te denken.

Na drie borrels slaat opnieuw de paniek toe in Zone-B, nu bij de familie. Mevrouw: "Ik heb altijd gedacht dat zoiets als in Bosnie bij ons onmogelijk is. Maar dat weet ik niet meer zo zeker. Als de Pomakken een eigen republiek uitroepen, dan krijgen we hier denk ik toch hetzelfde" . Meneer: "Dan heeft Turkije zijn doel bijna bereikt: een corridor naar Bosnie, via het zuiden van Bulgarije, Macedonie en Kosovo" . De Pomakken wonen in het zuidwesten van Bulgarije. Het zijn Bulgaars sprekende moslims, maar bij de laatste volkstelling noemden ze zich demonstratief Turken al spreken ze geen lettergreep Turks. Bij de overige Bulgaren gingen alle alarmsirenes af die in de loop van de eeuwen zijn afgesteld.

Bulgarije is een land met veel geschiedenis, maar zonder verleden. De geschiedenis is er onvoltooid tegenwoordige tijd en drukt op alle facetten van het heden haar stempel. Het heeft iets moois, iets verslavends, die historische bevlogenheid. Loop een uur met een Bulgaar door Sofia en je hoofd staat stijf van anecdotes die door alle eeuwen heen vliegen. Onmogelijk om het allemaal te onthouden. Prachtig. Gebouwen, die je anders uit je geheugen zou hebben gewist krijgen persoonlijkheid. Kijk, die kerk daar, daar hebben de Turken een badhuis van gemaakt toen ze hier de baas waren. Daar zat onder de communisten het centrale comite, nu is er een overdekte markt. Dat daar is het oude koninklijke paleis, daarvoor zat de Turkse politie er, en daarachter is het gebouw van de communistische geheime politie. En daar, in dat park, begon de opstand tegen Zjivkov.

Tot de recentste geschiedenis behoort de eerste junk die, het is bekend waar, aan een overdosis is overleden. Het is nog niet zo bar als in Polen, opgedeeld door de Oekraiense en Russische mafia, maar ook Bulgarije verliest zijn onschuld. De familie in Zone-B heeft de voordeur gepantserd, tegen 'verhuizers'. Mensen komen thuis en ontdekken dat onbekenden letterlijk alles hebben weggehaald. Het is het afgelopen jaar met zes van hun buren gebeurd, die gebruik maken van hetzelfde portaal en dezelfde lift.

Zone-B, elfduizend mensen op het oppervlak van een keuterboederij, is sinds 1989 ettelijke malen van naam veranderd, maar heet nu weer Zone-B omdat dat toch het handigste was en niet aantoonbaar communistisch. Wegens gebrek aan middelen heeft de burgemeester weinig verkiezingsbeloften waargemaakt, maar een uitzondering zijn de naamsveranderingen en het neerhalen van communistische standbeelden. Het gedenkteken voor de Sowjet-soldaten staat er nog. Er woedt een debat over de vraag of ze in 1945 als bevrijders of bezetters kwamen. Onlangs betoogden oud-communisten voor behoud, en een ander clubje voor neerhalen. De betogers waren bejaard, gering in aantal en timmerden elkaar, tot pret van de toeschouwers, op het gezicht. De jeugd heeft de overwinnaars van Hitler volgekliederd met hakenkruisen en andere graffiti.

Het is anti-communistisch, niet anti-Russisch sentiment. De Russen gelden in Bulgarije als de bevrijders, die het land redden toen de Turken geen maat meer hielden met hun massamoorden. Dat was na de opstand van 1876. Het monument van tsaar Aleksandr de tweede staat er nog en er is geen graffiti op te bekennen. Alleen Russen, die Sofia bezoeken ergeren zich aan dit eerbewijs voor een van hun ergste tirannen. Ook de enorme kathedraal, die vanaf het standbeeld van Aleksandr is te zien is een eerbewijs aan de Russen. Hij is in 1912 gebouwd en vernoemd naar Aleksandr Nevski, de Russische aanvoerder die in de Middeleeuwen de Duitse ridders versloeg.

Ook de Nederlandse geschiedenis komt in deze ambiance tot leven. We komen te spreken over Jan Carel Josephus Van Speyk, luitenant ter zee tweede klasse, die op 5 februari 1831 zijn kannonneerboot op de rede van Antwerpen de lucht in liet vliegen toen Belgische opstandelingen hem dreigden te veroveren. Van Speyk blijkt, na uitleg van wat hij heeft gedaan, in Bulgarije nog steeds een held. "Maar in Nederland denken veel mensen daar nu anders over, al die onnodige doden" . "Jullie hebben de afgelopen 40 jaar over die dingen nagedacht. Ons denken is stil blijven staan. Wij zijn nog op het niveau van 40 jaar terug. Wat er nu in de Balkan gebeurt zijn ook geen kinderziektes van een nieuwe tijd, maar geconserveerde conflicten, die nu opnieuw uitbarsten" .

Hoe dat ook zij, de geschiedenis is een belangrijk kompas voor de Bulgaren, een orakel van Delfi. Als je je geen raad meer weet haal je de historieboeken erbij voor orientatie zoals fundamentalistische christenen en moslims de bijbel en de koran. Uit die geschiedenis trekken de Bulgaren lessen voor het huidige Balkanconflict.

Les 1: pas op voor de Serviers.

Les 2: Bulgarije verliest zijn Balkanoorlogen altijd, zo niet op het slagveld dan wel bij de onderhandelingen, doe er dus nooit meer aan mee.

Les 3: wij staan aan het front in de strijd tegen de islam. Moslims zijn Turken en dus gevaarlijk, je ziet het aan Khomeini. Dat ze er nu zo van langs krijgen in Bosnie is niet fraai, maar geen reden om je ermee te bemoeien. Tenslotte waren Bosnische moslims in de Turkse tijd de gouverneurs van de Balkan, dat zijn we niet vergeten. En Turkije moet zich er buiten houden.

Les 4: alle vorige lessen doen er niet meer toe als de Serviers zich vergrijpen aan Macedonie, want dan sturen we ons leger, want dat pikken we nooit. Basta!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden