Juist van de 'randfiguren' kan de kerk met Kerst leren

In de Geerteskerk in Kloetinge (Zeeland) wordt de kerstboom opgetuigd. Beeld Werry Crone

Voor de liefde willen mensen ver gaan. Neem de man die een hoogwerker liet komen om zijn geliefde een huwelijksaanzoek te doen. Het mocht een flink offer kosten, in geld en in moeite. Datzelfde offer zijn vele Nederlanders bereid te brengen voor hun kerk.

Neem de parochianen uit Beverwijk die alles op alles zetten om te voorkomen dat hun kerkgebouw de deuren zou moeten sluiten. Hun methodes waren wellicht onvriendelijk (ze kraakten de kerk en voerden de ene procedure na de andere, tot ze dit najaar definitief ongelijk kregen) maar het tekent hun betrokkenheid.

Positieve voorbeelden van zulke betrokkenheid zijn er ook volop te vinden, en rond Kerst zijn die heel zichtbaar. Neem de mensen van de protestantse gemeente Kloetinge. Ieder jaar zetten zij samen de kerstboom in de kerk op. En in Heerde wordt al vanaf november gerepeteerd voor een kerstspel voor het hele dorp. "Zo draag ik mijn steentje bij", zegt Adri Hoogstrate uit Kloetinge verderop in deze krant. "Je hebt een rol in de gemeenschap." Jaap Eltingh uit Heerde: "Als ik met mijn spel een handjevol Heerdenaren iets van God kan laten zien, is het voor mij al de moeite waard geweest." Op mensen als Hoogstrate en Eltingh drijven de kerken in Nederland, zij maken Kerst mogelijk.

Lokaal karakter
De kerken in Nederland, schreef het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) vorige maand, zijn te vergelijken met een archipel: de rooms-katholieke kerk telt ruim 1000 parochies, de protestantse kerk meer dan 1750 gemeenten. 'Dat lokale karakter is van wezenlijk belang, en de lokale oriëntatie lijkt binnen de kerken in de afgelopen decennia versterkt', aldus de onderzoekers.

Wat vinden mensen in hun plaatselijke kerk? Wat maakt dat ze er zoveel tijd en moeite (en niet zelden: geld) voor willen opofferen? Het antwoord is: gemeenschapszin. Hun zoektocht naar wat het leven zin geeft, ondernemen heel veel mensen het liefst samen met anderen. De onderlinge ontmoeting is voor sommigen al een vorm van zingeving, anderen worden getroffen door de gemeenschappelijke rituelen en symbolen van de kerk, een derde weet zich geraakt door liederen en muziek.

Kerstliederen
"Muziek is zo'n wonderlijk medium", zegt dirigent Piet Visser uit Sneek elders in deze krant. "Het is verbonden met herinnering. Soms ben je iets helemaal vergeten, maar als je dan een bepaalde melodie hoort gaat er weer een laatje in je hoofd open." Visser vermoedt dat het zingen van kerstliederen een belangrijke drijfveer is voor velen om met Kerst massaal ter kerke te gaan. "Het is de muziek, veel meer nog dan woorden, die elk mens raakt."

Is de zingeving die mensen zoeken dan alleen te vinden binnen de gemeenschap van een kerk? Dat zul je maar weinigen horen beweren. "Wanneer we goed en eerlijk kijken, dan zien we dat veel van wat de kerk wil aanbieden in antwoord op de behoeften van mensen, ook elders te vinden is", schrijft hoogleraar praktische theologie Henk de Roest in zijn boek 'Een huis voor de ziel' (2009).

In de Geerteskerk in Kloetinge wordt de kerstboom opgezet. Beeld Werry Crone

Het SCP vorige maand: 'Dat je best een gelovig mens kunt zijn zonder ooit een kerk te bezoeken, vindt vrijwel iedereen in Nederland; het geldt zelfs voor meer dan acht op de tien trouwe kerkleden.' De Roest weer: "Mensen hebben de kerk niet nodig. We zien dat breed in de Nederlandse samenleving." Sociale behoeften kun je vervullen met familie en vrienden, esthetische behoeften door kunst en cultuur, spirituele behoeften met cursussen of een boek. Met psychische nood ga je naar een therapeut, en honger naar kennis stil je door een opleiding te gaan doen.

Samenlevingsexperimenten
Denker des Vaderlands René Gude wees eerder dit jaar in Trouw op de functie van de academie, het theater en het stadion: die zijn bedoeld als vrijplaatsen waar mensen vrij van hun dagelijkse beslommeringen 'samenlevingsexperimenten' kunnen opzetten, "om daardoor te komen tot collectieven die prudenter, rechtvaardiger, moediger en de beperking meer meester zijn. Het gaat hier om vrijplaatsen waar we veeleisend naar onze collectieven - gezinnen, ondernemingen, verenigingen en politieke instituties - kunnen kijken en datgene kunnen oefenen dat voor verbetering nodig is."

Deze taak is dus niet exclusief voorbehouden aan de kerk. Toch schaart Gude kerken ('de tempel') in het rijtje van academie, theater en stadion. "De traditionele civilisatie-offensieven filosofie, religie, sport en kunst zijn van oorsprong oefenprogramma's voor de sociale deugden prudentia (verstandigheid), justitia (rechtvaardigheid), fortitudo (kracht, moed) en temperantia (beperking). Die kun je gebruiken als trainingsprogramma om individueel slim te worden, te bepalen wat gerechtigheid is, moedig te zijn en zelfbeheersing aan de dag te leggen."

Spirituele wijsheid
Wat de kerk daarbij onderscheidt van de andere 'oefenprogramma's'? Volgens De Roest: in de kerk zoeken mensen samen naar God, lezen ze de Bijbel. "De Schrift bevat verhalen, scènes, visioenen van verzoening, recht, gerechtigheid en vrede, en toezeggingen van troost voor wie in rouw gedompeld is. Het zijn deze verhalen en de hieruit voortvloeiende traditie die aanleiding hebben gegeven tot de vorming van een schat aan spirituele wijsheid, maar ook voor een ethiek die verwijst naar waarden als liefde, vriendschap en onderlinge verbondenheid."

Ook al zit juist met Kerst de kerk vol, het belang van het instituut moeten we volgens De Roest niet overschatten. Mensen hoeven niet eerst naar een kerkgebouw te komen, laat staan 'lid van de kerk' te worden, stelt hij, om door de christelijke boodschap geraakt te worden.

Beeld Werry Crone

Blik naar de rand
De Tsjechische theoloog, filosoof en psycholoog Tomas Halik (die dit jaar de Templeton Prize, zeg maar de Nobelprijs voor religie, won) wijst op de afkeer die Jezus zelf aan de dag legde voor instituten. "Jezus leefde in een permanente spanning met mensen, groepen, instituten en symbolen die het centrum vormen", schrijft hij in zijn boek 'Geduld met God'. Voor een 'volwaardig navolgen van Christus', betoogt Halik, is het nodig dat de kerk de blik weg van het centrum wendt naar de rand. Naar "hen die bij de ingang van de kerk blijven staan, voor zover ze de weg naar de kerk al vinden, de mensen in de 'grijze zone' tussen religieuze zekerheid en atheïsme, de twijfelaars en de zoekers".

Mensen als Adri Hoogstrate uit Kloetinge, wellicht, die vertelt dat in zijn kerkgang de klad gekomen is. Of dirigent Piet Visser die zijn geloof 'vooral privé' beleeft - behalve met Kerst. Deze mensen, meent Halik, zijn niet ingedut met een zelfgenoegzaam geloof maar hebben in hun twijfel een open geest waar menigeen een voorbeeld aan kan nemen.

Goede bedoelingen
Het zijn in een kerkelijke gemeenschap mensen die ertoe doen, schrijft Henk de Roest. Zij kunnen anderen de ervaring geven zich thuis te voelen. Maar wat zij met goede bedoelingen en uit liefde doen, kan ook tot ongelukken leiden - zoals de hoogwerker tijdens het huwelijksaanzoek op het dak van het huis van de buren stortte. De Roest: "Het zijn ook mensen die mensen afschrikken, buitensluiten, doen terugdeinzen of doen afknappen. Wie 'Jezus vertegenwoordigt' kan fanatiek zijn en een teveel aan bezieling hebben, mensen onder druk zetten of hen claimen, of hij roept het hypocrisieverwijt over zich af door gedrag dat niet strookt met zijn woorden. Het kan mensen hun leven lang op afstand zetten van kerk en geloof."

Kerstevangelie op het Kerkplein
Maar vaak is het geloof van mensen wel tegen een stootje bestand, en ondanks onhandigheden weet de kerk mensen - zeker met Kerst - toch te verenigen. Vanavond in Bloemendaal leest burgemeester Ruud Nederveen op het Kerkplein het kerstevangelie voor. "De burgers van Bloemendaal zullen dat wel begrijpen, ook als ze niet bij een kerk horen", zegt Nederveen verderop in deze krant. "Er worden verhalen verteld. En hoewel ook in Bloemendaal de ontkerkelijking ver voortgeschreden is, vinden mensen hier zo'n moment van bezinning, van reflectie toch fijn. Bij veel mensen roept de lezing van het kerstevangelie vooral aangename herinneringen op. Zo'n gebeurtenis op het Kerkplein brengt de samenleving bij elkaar."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden