'Juist nu is mijn boek over Syrisch familierecht relevant'

Esther van Eijk, juriste en arabiste

ERIC BRASSEM

"Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in vrouwenrechten- en genderkwesties. Na mijn rechtenstudie in 2000 heb ik enige tijd voor een Palestijnse mensenrechtenorganisatie in Oost-Jeruzalem gewerkt. Daarna ben ik Arabisch gaan studeren, met stiekem het idee dat ik wilde promoveren, op familierecht in de Palestijnse gebieden. Maar de tweede Intifada barstte los, wat veldwerk lastig had gemaakt.

Toen kwam Syrië in beeld. Ik ben een weekje naar Damascus gegaan, en dat beviel heel goed: de mensen zijn enorm hartelijk en gastvrij. Het Syrische familierecht was nauwelijks bestudeerd, mede doordat het land zo gesloten was onder Hafez al Assad. Toen in 2000 zijn zoon Bashar aantrad werd de toestand wat opener.

Ik ben nooit geheimzinnig geweest over wat ik deed, maar een onderzoeksvisum heb ik nooit aangevraagd. Dat zou vermoedelijk geweigerd zijn, en je trekt er maar de interesse van geheime diensten mee. Ik kwam aan materiaal door mijn antropologische werkwijze: rechtbanken bezoeken, zittingen bijwonen en interviews afnemen. Daarnaast kon ik putten uit wetteksten en bundels met jurisprudentie.

Het familierechtssysteem - trouwen, scheiden, erven - is in Syrië domein van de diverse religieuze gemeenschappen. Dat is een erfenis van het Ottomaanse rijk, die je ook aantreft in Libanon en Israël. Ik heb de rechtssystemen van drie denominaties onderzocht: de rooms-katholieke, de Grieks-orthodoxe en de islamitische. Alle rechtbanken, en ook rechters en advocaten, vallen onder het ministerie van justitie. Bij de christenen zijn de rechters vaak priesters, de katholieke rechters zijn opgeleid in Rome. Alle moslims - soennieten, sjiïeten en alawieten - vallen onder hetzelfde shariarechtbanksysteem. Die shariarechtbanken zijn de minst religieuze: de rechters zijn ambtenaren, zij het wel gelovige moslims.

Bij de geboorte wordt in het bevolkingsregister opgetekend tot welke denominatie je behoort. Je kunt niet niks zijn. Alle religieuze gemeenschappen delen als uitgangspunt: de vrouw dient de man te volgen. Hij zorgt voor inkomen, zij voor huishouden en kinderen.

Wetten en regels zijn veel minder nauwkeurig omschreven dan in Nederland. Veel behoort tot de discretionaire bevoegdheid van de rechter, wat het voordeel biedt dat die creatieve oplossingen kan bedenken. Zo kunnen onwettige kinderen alsnog erkend worden als een man bereid is zich als vader op te geven, met geantedateerde huwelijksakte. Onderhandse betalingen en corruptie spelen zeker een rol.

Familierecht is inzet van machtsstrijd - zoals in meer Midden-Oosterse landen. Geestelijken willen hun macht in eigen kring behouden, hervormingsgezinden willen veranderingen, maar regeringen zijn bang dat het hek dan van de dam is. Van 2005 tot 2007, tijdens de 'Damascus-lente' leken hervormers terrein te winnen, maar die 'lente' eindigde in arrestaties; wetsvoorstellen stierven een zachte dood.

Ik heb mijn promotie-onderzoek afgerond in 2012. Nee, de chaos van de oorlog maakt dat onderzoek niet minder relevant. Mijn boek, dat op het onderzoek is gebaseerd en volgende maand verschijnt, voorziet in een behoefte. Als een Syriër in Nederland of elders in Europa wil scheiden, moet de rechter volgens het internationaal privaatrecht eerst beslissen welk recht van toepassing is: Syrisch of Nederlands recht. Is naar zijn oordeel de band met het thuisland sterker, dan moet hij weten hoe het Syrische scheidingsrecht werkt, en kan hij dat recht toepassen. Nederlandse en buitenlandse advocaten vragen me regelmatig informatie over familierechtelijke kwesties van Syrische migranten. Die vraag zal alleen maar toenemen."

Esther van Eijk: Family Law in Syria. Patriarchy, Pluralism and Personal Status Codes I.B.Tauris; 288 blz. ± euro 122 (verschijnt in april)

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden