Juist in tijden van crises: polderen opinie

Snelheid en daadkracht in crisistijd leiden niet zelden tot mislukkingen, leert de geschiedenis.

Het Nederlandse overlegmodel is ongeschikt om grote crises het hoofd te bieden, vindt hoogleraar en oud-topambtenaar Klaas van Egmond (Trouw, 12 maart). Het op brede consensusvorming gerichte praatcircus zou tot patstellingen en loze compromissen leiden. Dergelijk gebrek aan besluitvaardigheid en daadkracht kunnen wij ons in tijden van economische malaise en dreigende klimaatcatastrofes niet veroorloven, zo stelt hij. We zouden ons moeten spiegelen aan de Franse bestuurscultuur die visionair leiderschap combineert met een sterke uitvoerende macht.

Deze kritiek is niet nieuw. We kennen haar van projectontwikkelaars en lokale bestuurders die willen bouwen. Ruim vijftien jaar geleden pleitte de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid te kappen in het woud van planologische inspraak- en bezwaarprocedures. Pim Fortuyn nam de stroperige consensuscultuur onder Paars – het vleesgeworden overlegmodel – op de korrel. Hij kreeg veel bijval, maar de door velen gewenste ’doorbraak’ bleef uit. Den Haag functioneert na zeven jaar Balkenende grotendeels op dezelfde manier als tijdens Kok en diens voorgangers.

De economische crisis blaast de kritiek op de Nederlandse stroperigheid nieuw leven in. In veel landen vragen en krijgen politici ruimte om snel en rigoureus op te treden. Zij voeren hervormingen door die onder normale omstandigheden zouden smoren in politiek tegenspel of bestuurlijk geharrewar. Onze eigen politici lijken intussen gevangen in die vermaledijde overlegcultuur.

In het licht van de huidige crisis is die kritiek niet onbegrijpelijk. Maar het is goed een essentiële les uit de crisisgeschiedenis in herinnering te roepen: snel doorgedrukte hervormingen hebben de neiging te mislukken. Ze richten zich doorgaans te veel op symptomen, zijn gefixeerd op de korte termijn, en zijn moeilijk te implementeren.

Vergelijkend onderzoek naar het probleemoplossend vermogen van Westerse democratieën onderschrijft deze waarschuwing. Onderzoekers bestudeerden hoe zes landen (waaronder Nederland en Frankrijk) verschillende crises te lijf gingen: de neergang van nationale industrieën in de jaren zeventig, de aidsepidemie, de vastlopende gezondheidszorg en (de)regulering van banken en financiële instellingen in de jaren negentig.

Wat bleek? Landen die traditiegetrouw streven naar draagvlak, slaagden er het best in effectieve oplossingen voor deze crises te vinden. Mitterrands Frankrijk en Thatchers Engeland reageerden sneller en krachtiger. In deze landen zegevierde daadkracht over analyse en overleg. Kostbare fiasco’s, bittere controverses en pijnlijke beleidswendingen waren echter het gevolg. Het beschimpte poldermodel (the Dutch disease) deed het veel beter en legde de basis voor robuuste oplossingen.

Leiderschap in tijden van crisis is niet eenvoudig. De sfeer van crisis creëert een dynamiek die zich niet laat regisseren. Zodra de noodzaak tot consultatie en compromisvorming wegvalt, vallen leiders al snel terug op hun kring van vertrouwde en bevriende adviseurs. Groepsdenken ligt op de loer: de consensus van de inner circle wordt krampachtig verdedigd tegen dissidenten en critici.

Tijdens een crisis groeit de verleiding om publieke en politieke discussie af te kappen. Politieke leiders gebruiken de tijdsdruk als argument om voorstellen door te drukken. Zij die publiekelijk twijfelen, riskeren te worden afgeschilderd als dwarsliggers die de ernst van de zaak niet tot zich laten doordringen. Korte lijnen en grote klappen zijn gewenst. Daadkracht boven denkkracht, snelheid in plaats van overleg – dat is het devies. Regering regeer!

Nederland kijkt zorgelijk naar de toekomst. De wereldeconomie beleeft moeilijke tijden. De gevolgen van klimaatverandering en demografische verschuivingen kondigen zich aan. De regering ziet zich voor een belangrijke test gesteld: zij moet banen behouden, de begroting op orde krijgen, het financiële systeem redden, en een leefbare toekomst veilig stellen. In zulke moeilijke tijden klinkt de roep om daadkrachtig leiderschap het hardst.

Maar de huidige problemen vereisen niet zozeer daadkrachtig als wel adaptief leiderschap. Deze economische recessie zal net als de klimaatverandering een mentale omslag en ingrijpende hervormingen op vele terreinen vergen. Geen enkel bestuurlijk noodpakket kan dit teweeg brengen.

Bestuurders moeten daarom de verleiding weerstaan snel en zonder overleg krachtige maatregelen af te kondigen. Zij moeten de aard en oorzaak van de problemen begrijpen en de tijd nemen om breed gedragen oplossingen voor de lange termijn te formuleren.

Veerkracht is belangrijker dan snelheid. Maatschappelijke mobilisatie, concurrentie van ideeën en het gezamenlijk zoeken naar oplossingen – dat zijn de bouwstenen voor een effectieve respons. De Nederlandse bestuurscultuur van passen en meten is veel geschikter dan enigerlei vorm van ’heroïsch leiderschap’ om deze bouwstenen aan te leveren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden