Opinie

Juist democratische teloorgang in eigen kring moet de EU tegengaan

Mensen dragen maskers van de Russische president Poetin en de Hongaarse premier Orbán, bij protesten tegen de verkiezingsoverwinning van Orbán, afgelopen weekend in Boedapest.Beeld Photo News

De EU doet bitter weinig om de eigen democratische beginselen met durf en overtuiging uit te dragen. Terwijl ze voor burgers die het opnemen tegen autocraten een rots in de branding zou moeten zijn, meent Simone Filippini, directeur Netherlands Institute for Multiparty Democracy. 

Hoe doe je een democratie het slimst de das om? Door er misbruik van te maken. Als je het goed doet, krijg je zelfs ronkende felicitaties uit het hart van de Europese volksvertegenwoordiging. Viktor Orbán had de Hongaarse verkiezingen van 8 april nog niet gewonnen, of Manfred Weber, fractievoorzitter van de Europese Volkspartij in het Europese Parlement, waartoe Orbáns partij behoort, hing de vlag uit op Twitter.

Vergaande vervlechting tussen staat en partij, zwaarwegende beïnvloeding van de media, inperken van academische vrijheden en agressieve, xenofobe taal tegen alles wat anders denkt. Het zijn klassieke kunstgrepen waar deze autocraat graag naar grijpt. Ze hielpen Orbán aan een derde ambtstermijn. Met felicitaties van de voorman van Europa's grootste politieke stroming.

Natuurlijk verdient een winnaar lof. Maar alleen bij fair play. Juichte Weber ook toen Erdogan klinkend de verkiezingen won, nadat hij eerder duizenden journalisten en rechters had vastgezet?

Polariseren

Er is wereldwijd iets geks aan de hand: de democratie brokkelt af. Tegelijk neemt het aantal verkiezingen toe. Maar is het wel een tegenstrijdigheid? Is de winnaar niet steeds vaker degene die het beste polariseert, critici demoniseert en keuzes voor kiezers handig weet te reduceren? Je ziet het in de VS, in Turkije. In Polen. En nu ook in Hongarije: leiders die democratische vrijheden misbruiken om autocratisch op te treden.

Wat doet de EU, gegrondvest op hooggestemde democratische beginselen als tolerantie, mensenrechten, persvrijheid, tegen deze democratische teloorgang? Pijnlijk weinig. Alle hens aan dek om migratie van elders tegen te gaan, dat wel. Miljarden gaan er naar kustbewaking en naar technische hulp in het buitenland om oorzaken en gevolgen van conflict en migratie weg te nemen: scholen bouwen, ziekenhuizen, infrastructuur, noodhulp. Zeker waardevol. Maar wordt er om fundamentele oorzaken van migratie aan te pakken, ook geïnvesteerd in democratische politieke processen die op de lange termijn randvoorwaarden kunnen scheppen voor duurzame vrede, veiligheid en sociaal-economische ontwikkeling? Bitter weinig.

Wat doet de EU om de cruciale eigen democratische beginselen actief en zichtbaar, met durf en overtuiging, te promoten en uit te dragen? Nogmaals, bitter weinig. Bij de toetreding van nieuwe landen speelt democratisering een rol. Maar zodra landen zijn toegetreden, lijkt de EU op dat punt geen serieus beleid meer te voeren.

Waarden

Juist nu kan en moet de EU in een roerige wereld vol uitdagingen en wankelende democratieën vanuit de eigen sterke beginselen en waarden een rots in de branding zijn. Als dit onvoldoende gebeurt, is het dan zo vreemd dat het cement van het Europese project - pluriforme democratische culturen en systemen, de vrijheid van het individu - broos wordt en verbrokkelt?

Godzijdank zijn er overal burgers die opstaan. Die overheden en bedrijven ter verantwoording roepen, wakker schudden. Denk aan Urgenda. Denk aan Avaaz. MeToo. Black Lives Matter. Burgers in Hongarije, Roemenië, Polen. Amerikaanse tieners die opkomen voor gun reforms. Ze brengen mensen op de been en zorgen voor beweging.

Maar die burgermoed volstaat niet om te voorkomen dat leiders zich in het hart van politiek Europa kunnen ontpoppen tot antidemocraten. Vooralsnog is het wachten op een Europees Parlement, een Europese Commissie en een Europese Raad die trouw zijn aan de eigen beginselen en figuren als Orbán tijdig en krachtig ter verantwoording roepen. En een EU die gericht inzet op democratie- en burgerschapsonderwijs in alle lidstaten om verder afglijden te voorkomen.

Lees ook: Links en extreem-rechts treffen elkaar bij de protesten tegen Viktor Orbán

Officiële cijfers zijn er niet, maar naar schatting 100.000 demonstranten eisten afgelopen zaterdag in de Hongaarse hoofdstad Boedapest nieuwe verkiezingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden